Genç Cumhuriyetin
Dersim'e yönelik operasyonunun nedeni Kürtleri yok etmek, soykırıma
uğratmak mıdır, yoksa rejim karşıtı, bölücü bir isyanı bastırmak mıdır?
Neden sadece Dersim olaylarının sonuçlarından söz edilirken olayların
nedenlerinden hiç söz
edilmemektedir?
Şimdi gelin hep birlikte 1937-1938'e uzanıp,
Dersim İsyanı'nı anlamaya çalışalım.
En kanıksanmış Cumhuriyet tarihi
yalanlarından biri
"Atatürk'ün ve İsmet İnönü'nün liderliğindeki genç Cumhuriyetin,
1937-1938
yıllarında Dersim'de Kürtleri katlettiği!"
biçimindedir.
Ülkemizde bugün, tarihçisinden gazetecisine, eğitimcisinden
siyasetçisine kadar neredeyse
herkes, Türkiye Cumhuriyeti'nin Dersim'de bir kıyım ve katliam
yaptığını peşinen kabul
etmiş gibidir.
Örneğin, İsmail Beşikçi'nin bir kitabının
adı, Tunceli
Kanunu (1935) ve Dersim Jenosidi' dir.
H
asan Cemal'in bir yazısının adı da, Dersim
Katliamını Mazur Göstermeye Çalışmanın
Ahmaklığı Üzerine'dir.
"Dersim
yalanı" Türkiye'de son
zamanlarda sıkça siyasete alet edilmeye de başlanmıştır.
Örneğin, Türkiye Cumhuriyeti'nin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, Meclis
kürsüsünden
defalarca "Tek
Parti döneminde Dersim'de katliam yapıldı!"demiştir.
"Dersim'de
katliam yapıldı!"
iddiaları, bugün bazı iç ve dış Cumhuriyet düşmanlarınca,
Türkiye'yi soykırımla suçlamak için kullanılmak istenmektedir.
Örneğin, 13 Kasım 2008'de Avrupa Parlamentosu himayesinde Dersim
Soykırımı
Konferansı düzenlenmiştir.
Düzenleyenler, bu konferansın amacını, Ermeni, Süryani, Pontus
Rumlarına karşı soykırım
suçu işleyen Türkiye'nin suçlar listesine yeni bir insanlık suçu daha
ekleniyor:
"Dersim
soykırımı"biçiminde açıklanmıştır.
Prof.Dr. Ronald Mönch, Dersim'de yaşananların insanlık suçu olduğunu
savunarak
Atatürk ve dönemin Bakanlar Kurulu üyeleri ile üst düzey askeri
yetkililer için,
"Yaşasalardı savaş suçlusu olarak yargılanmaları gerekirdi!"
demiştir.
19 Kasım 2009'da Dersim Soykırımı
Konferansı'nın ikincisi yine Brüksel'de yapılmıştır.
Bu toplantılardan sonra, Dersim harekatının 'soykırım'
olarak tanımlanmasını isteyen
bir heyet, bu olayları Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne götürmek için
harekete geçmiştir.
Aralarında ABD'li avukat Prof.Dr. Barry Fisher ile Dink davası avukatı
Erdal Doğan'ın
da bulunduğu heyet, 12 Nisan 2011'de Tunceli'de incelemelerde
bulunmuştur.
Dersim yalanı, kartopu misali büyüdükçe büyümüş ve sonunda 1937-1938
Dersim
isyanını bastıran CHP içinden bazıları bile bugün
"Evet!Dersim'de katliam yapıldı!" deme
noktasına gelmiştir.
Peki ama gerçekte Dersim'de ne olmuştur?
Gerçekten de Atatürk ve İnönü, Dersim'de
Kürtlerin katledilmesini mi emretmiştir?
Genç Cumhuriyetin Dersim'e yönelik
operasyonunun nedeni Kürtleri yok etmek,
soykırıma uğratmak mıdır, yoksa rejim karşıtı, bölücü bir isyanı
bastırmak mıdır?
Neden sadece Dersim olaylarının sonuçlarından söz edilirken olayların
nedenlerinden
hiç söz edilmemektedir?
Şimdi gelin hep birlikte 1937-1938'e uzanıp,
Dersim İsyanı'nı anlamaya çalışalım.
Dersim
İsyanı'nın Kökleri Koçgiri İsyanı'nda gizlidir.
Dersim İsyanı ve sonrasındaki Dersim
harekatını anlamak için öncelikle Kurtuluş Savaşı
yıllarındaki Koçgiri İsyanı'na (1921) bakmak gerekir.
Koçgiri İsyanı'nın zamanlaması, isyandaki emperyalizm parmağı, isyanda
rol alan aktörler,
isyanın bastırılma biçimi, isyanının bastırılma biçiminin istismar
edilmesi, Cumhuriyet
dönemindeki Dersim İsyanı'nı çağrıştırmaktadır.
Dikkatli bir göz, Dersim İsyanı'nın köklerinin Koçgiri İsyanı'nda gizli
olduğunu
çok kolay bir biçimde görebilir.
"Dersim sonuçtur; başlangıç Koçgiri İsyanı'dır"
Şimdi, sırasıyla Koçgiri İsyanı'ndan Dersim
İsyanı'na uzanan düşünsel ve eylemsel
çizgiye göz atalım ve Dersim'in Koçgiri'deki köklerini görelim:
1.Koçgiri
İsyanı da Dersim İsyanı gibi emperyalistlerce kullanılmıştır: Koçgiri
İsyanı'nı
planlayan Kürt Teali Cemiyeti İngilizlerin kontrolünde bir cemiyettir.
İngilizler,Kemalistlerin, Çerkez Ethem'le ve Yunan ilerleyişiyle iyice
köşeye sıkıştığı bir
zamanda Koçgiri İsyanı'nı organize ederek Milli hareketi sonuçsuz
bırakmak istemişlerdir.
Dersim İsyanı'nın arkasında da -Hatay meselesinin tartışıldığı günlerde
Türkiye'nin elini
zayıflatmak isteyen-Fransız emperyalizmi olduğu anlaşılmaktadır.
2.Koçgiri
İsyanı da Dersim İsyanı gibi Bağımsız Kürdistan parolasıyla
başlatılmıştır:
Koçgiri İsyanında isyancıların taşıdığı yeşil, kırmızı, beyaz Kürdistan
bayrağı ve isyancıların
dillerindeki Kürdistan marşı, Baytar Nuri'nin Sivas'ın Kangal ilçesinin
Yellice bucağında
Hüseyin Abdal Tekkesi'nde yaptığı toplantıda, Sevr Antlaşması'na uygun
olarak bir Kürt
devleti kurulması düşüncesini kabul ettirmesi, isyan sırasında Şadan
aşiretinin Refahiye
ilçesindeki hükümet konağına Kürt bayrağı çekmesi, Hozat toplantısı
sonunda
Baytar Nuri'nin babası İbrahim Ağa'nın hazırladığı 15 Kasım tarihli
bildiriyle ayrılıkçı
Kürt aşiretlerinin Ankara hükümetinden bir tür "özerk Kürdistan"
talep etmeleri, Batı Dersim
aşiretlerinin de 25 Kasım tarihli başka bir bildiriyle bağımsız
Kürdistan talep etmeleri,
İmranlı'daki yönetimi ele geçiren isyancıların hükümet konağına Kürt
bayrağı çekmeleri ve
Baytar Nuri'nin,
"İlk önce Dersim'de Kürdistan istiklali ilan edilecek.Hozat'a Kürdistan
bayrağı çekilecek.
Kürt milli kuvveti, Elazığ, Malatya istikametinden Sivas'a doğru
hareket
ederek Ankara Hükümeti'nden resmen Kürdistan istiklalinii tanımasını
isteyecek"
diyerek Koçgiri İsyanın amacını açıklaması, Koçgiri İsyanı'nın bağımsız
Kürdistan
isteğiyle çıkarıldığını şüpheye yer bırakmayacak bir biçimde
kanıtlamaktadır.
3.Koçgiri
İsyanının baş aktörleri Dersim İsyanı'nda da karşımıza çıkmıştır:
Koçgiri
İsyanı'yla Dersim İsyanı arasındaki bağın ve sürekliliğin
en açık kanıtlarından biri,1921 Koçgiri İsyanı'nda ön
saflarda yer alan
Baytar Nuri, Alişer ve Seyit Rıza gibi isimlerin, Dersim İsyanı'nda da
karşımıza çıkacak olmasıdır.
Dersim İsyanı'nın ele başı Seyit Rıza'nın,Koçgiri İsyanı'nın perde
arkasındaki
kışkırtıcılarından biri olduğu gerçeği nedense Cumhuriyet tarihi
yalancılarınca
hep gözden kaçırılmaktadır.
Bazı Kürt aşiret liderlerinin ayrılıkçı Kürtlerden ayrılarak Ankara'ya
gidip
TBMM'ye katılmaları üzerine Seyit Rıza ön plana çıkmıştır.
Adamlarıyla birlikte köyünden çıkarak Dersim'e gelen Seyit Rıza,
Sivas'taki
isyancılara gidecek yardımı organize etmeye başlamıştır.
Bütün plan ve program hazırlanmıştır, kış atlatılır atlatılmaz
bağımsızlık ilan edilecektir.
İsyancılardan Baytar Nuri, bu planı şöyle açıklamıştır:
"İlk
önce Dersim'de Kürdistan istiklali ilan edilecek.
Hozat'a Kürdistan bayrağı çekilecek.
Kürt milli kuvveti, Elazığ, Malatya istikametinden Sivas'a doğru
hareket ederek
Ankara Hükümeti'nden resmen Kürdistan istiklalini tanımasını isteyecek."
İsyanın yeni önderlerinden Seyit Rıza,
TBMM'ye katılan Kürt milletvekillerinin Dersim'i
temsil etmediklerini, çünkü Doğu Anadolu'da bir Kürt yönetimi kurularak
bağımsızlığın
ilan edildiğini bildirmiştir.
Bu sırada Dersim'deki ayrılıkçı aşiret liderleri üzerindeki baskısını
artıran TBMM,
Baytar Nuri'yi tutuklamıştır.
Baytar Nuri'nin tutuklanmasına isyancı aşiretler büyük bir tepki
göstermişlerdir.
Seyit Rıza, Baytar Nuri'nin hemen serbest bırakılmasını aksi halde hiç
zaman kaybetmeden
Dersim'den Sivas'a saldıracaklarını bildirmiştir.
Bir taraftan Yunan ilerleyişi, diğer taraftan da iç isyanlarla uğraşan
TBMM, yeni bir
isyanı göze alamayarak Seyit Rıza'nın isteğini kabul etmiş ve Baytar
Nuri'yi serbest
bırakmıştır.
Bu arada Dersim mutasarrıfı da tehdit edilerek bölgeden uzaklaştırılmış
ve bölgenin
tüm hakimiyeti aşiretlerin eline geçmiştir.
4. Koçgiri
İsyanı da Dersim İsyanı gibi "bastırılması sırasında aşırı güç
kullanıldığı"
iddiasıyla tartışma konusu olmuştur: Dersim isyanını
bastırmakla görevlendirilen Nurettin
Paşa'nın "aşırı
güç kullandığı, Kürtlere baskı yaptığı, suçsuz insanları da
öldürdüğü" iddiaları ve bu doğrultuda
başlatılan propaganda çalışmaları sonunda, hem bir
af çıkartılarak Kurtuluş Savaşı'nın en kritik aşamasında isyancı
Kürtçülerin çoğu serbest
bırakılmış, hem de Kürtçü propaganda çalışmalarıyla isyancı Kürtçüler
adeta mağdur
durumuna getirilmiştir.
Bu mağdur edebiyatı, ayrılıkçı Kürtçü hareketin işini kolaylaştırmaktan
başka hiçbir şeye
yaramamıştır.
Bilindiği gibi benzer bir aşırı güç kullanma iddiası ve bir mağdur
edebiyatı da Dersim İsyanı'ndan
sonra başlatılmıştır.
1921 Koçgiri İsyanı'nın TBMM temsilcisi Nurettin Paşa tarafından çok
sert bir biçimde
bastırılması ve bunun ayrılıkçı Kürtçülerce propaganda malzemesi haline
getirilmesi, Kürt
hafızasında "Kemalist
sistemin Alevi-Kürtlere düşman olduğu"
biçiminde yer etmiştir
ve bu hafıza, sonradan 1937-1938'deki Alevi-Kürt Dersim İsyanı'na
meşruiyet kazandırmak
için kullanılmıştır.
Özetle, emperyalizm ve onun yerli
işbirlikçisi durumundaki ayrılıkçı Kürtçü aşiret liderleri,
Kurtuluş Savaşı sırasında Koçgiri İsyanı'yla gerçekleştiremedikleri
bağımsız Kürdistan projesini,
Cumhuriyet döneminde gerçekleştirmek için, bir anlamda kaldıkları
yerden işe başlayarak
Dersim İsyanı'nı örgütlemişlerdir.
Yani, Dersim'in
kökleri Koçgiri'de gizlidir... Dersim'in kökleri bir başka yerde daha
gizlidir...
Dersim
İsyanı'nın Kökleri: Hoybun Cemiyeti ve Ağrı İsyanları
Türkiye'de 1919'daki Koçgiri İsyanı'yla
1937-38'deki Dersim İsyanı arasında, emperyalizm
destekli, "bölücü"
ve "irticacı"çok
sayıda Kürtçü isyan çıkmıştır.
Bu isyanlar içinde, Şeyh Sait İsyanı'ndan sonra en etkili Kürtçü isyan
Ağrı İsyanlarıdır.
Koçgiri İsyanı, Nasturi İsyanı, Şeyh Sait
İsyanı ve Ağrı İsyanlarının başarısız olması üzerine
Dersim İsyanı; tertiplenmiştir.
İlk Ağrı İsyanı Mayıs 1926'da, ikincisi Eylül 1927'de,üçüncüsü de
Eylül1930'da çıkmıştır.
Ağrı İsyanlarının
arkasında Kürt-Ermeni dayanışmasıyla kurulan ayrılıkçı
Hoybun Cemiyeti vardır.
Hoybun Cemiyeti,
Şeyh Sait İsyanı'ndan sonra yurt dışına kaçan ve İngilizlerle
işbirliğine
giren Kürt
liderleriyle Ermeni Taşnak liderleri arasındaki işbirliği sonunda
kurulmuştur.
Hoybun Cemiyeti'nin kuruluşuyla ilgili ilk toplantı 1927 Şubat'ında
İngilizlerin Revandiz
Kaymakamlığı'na getirdikleri Seyyit Taha'nnn evinde yapılmıştır.
İngiltere'nin Irak olağanüstü komiser yardımcısı Edmons'un organize
ettiği bu toplantıda
Türkiye'de çıkarılacak bir isyanla ilgili olarak şu kararlar alınmıştır:
a)İngilizler,
Kürtlere para ve ihtiyaç halinde silah yardımı yapacaklardır.
b)Nasturiler,
Kürt kıyafetleri giyerek isyana katılacaklardır.
c)Hazırlıklar
tamamlandıktan sonra harekete geçilecektir.
d)İsyan
Şemdinli Yüksekova'dan başlayacak ve hedef Van'ın ele geçirilmesi
olacaktır.
Taşnak Ermenilerinden Leon Emirizyon,
Sultanyan ve Aris adlı kişilerinde katıldığı
ikinci toplantı Mart 1927'de yine Siyyit Taha'nın evinde yapılmıştır.
Şeyh Sait'in oğlu
Ali Rıza ile kaçak subaylardan Kasım ve İhsan Nuri'nin de katıldığı
bu toplantıda
Cemiyetin adı Hoybun olarak tesbit edilmiştir.
Kuruluş hazırlıklarına Irak'ta İngilizlerin
kontrolünde başlanan Hoybun Cemiyeti, esas
kuruluş kongresini Fransa'nın kontrolünde ve Ermenilerin güçlü olduğu
bir bölgede yapmıştır.
Kongrede cemiyetin başkanlığına Celadet Ali Bedirhan seçilmiştir.
Merkez heyeti üyeliklerine ise, Süreyya Bedirhan, Kamuran Ali Bedirhan,
Memduh
Selim, Nizamettin, Tevfîk Cemil, Haso Ağa, Mustafa Bozan, Halil Rahmi,
Cesim Ağa (Şihnu) Şerif, İbrahim ve Emin Ali Ağa seçilmişlerdir.
Hoybon Cemiyeti, doğrudan genç Türkiye Cumhuriyeti parçalamak için
kurulmuştur.
Nitekim, kongrede Hoybun Cemiyeti'nin kuruluş amacı belirtilirken,
"Türk Kürdistanı'nın bağımsızlığı olarak"
tespit edilmiş, Türkiye'nin dışındaki "hiçbir
millet ve devlete karşı aleyhtar ve tecavüzkar bir vaziyet almamayı
şiarı ittihaz
eylemiştir" denilmiştir.
Hoybun Cemiyeti, isyan hazırlıklarına başlamış ve bu amaçla 1928
yılında, "Türkiye'de
Kürtlerin Katliamı" adlı 48 sayfalık
bir kitapçık bastırmıştır.
Hoybun Cemiyeti, özellikle para toplamak ve
propaganda yapmak amacıyla Paris
Taşnak Merkezi üyesi Çamlıyan ile Süreyya Bedirhan yoğun faaliyetlerde
bulunmuşlardır.
Çamlıyan faaliyetlerini daha çok Yunanistan, Bulgaristan, Romanya ve
Mısır gibi ülkelerde
yoğunlaştırmışken, Süreyya Bedirhan, Hoybun Cemiyeti'nin Avrupa
temsilcisi olarak Paris'te
bir büro açmış ve Avrupadaki faaliyetleri yürütmüştür.
Süreyya Bedirhan,
Avrupa'daki faaliyetlerinin yanında para toplamak ve Amerikan kamuoyunu
etkileyerek ABD
desteğini sağlamak amacıyla 1928 yılında ABD'ne gitmiştir.
Hoybun Cemiyeti adına ABD'nin çeşitli yerlerinde konferanslar veren
Süreyya Bedirhan
ilk aşamada 20 bin dolar para toplamıştır.
Bedirhan, ABD'ndeki faaliyetleri esnasında
Ermenilerle de yakın işbirliğine girmiş,
Ermeni Kilisesi'nde de bir konferans vermiştir.
Süreyya Bedirhan'ın ABD'ndeki konferansları
bir kitapçık halinde 1928 yılında Hoybun
Cemiyeti tarafından İngilizce olarak yayınlanmıştır.
Kitapçığa "Aynı
Türk" başlığı adı altında bir giriş
yazan Herbert Adams Gibboms;
Süreyya Bedirhan'ın Kürt Milli Meclisi Hoybun'un temsilcisi olarak
Kürdistan'ın durumunu
Amerikan hükümeti ve insanlarına anlatmak için geldiğini belirtmiş ve
Bedirhan'ın kısa bir
biyografisini vermiştir.
Süreyya Bedirhan, Kürt isyanı ve medeniyeti
adına Hoybun ve Kürdistan adına Amerika,
İngiltere, Fransa ve İtalya'yı 1925 yılından beri Kürdistan'da
Türklerin yaptıkları gaddarlığı
incelemeleri için uluslararası bir komisyon kurmaya davet etmiştir.
Cemiyetin faal üyesi ve Ağrı isyanlarının
elebaşısı İhsan Nuri, 1924 yılında Türkiye'den
kaçarak Irak'a, dolayısıyla İngilizlere sığınmış, daha sonra 1930
yılında çıkan Ağrı İsyanları
sırasında Kürtlerin davalarını Milletler Cemiyeti'ne götüreceğini basın
aracılığıyla dolaylı yoldan
duyurmuş, hatta Irak'ta yaptığı temaslarda böyle bir müracaatı teşvik
etmiş, ayrıca Ağrı
isyanları
sırasında
İngiltere'nin kontrolündeki Barzani Kürtleri, Irak sınırını geçerek
Türkiye'ye saldırmıştır.
Bütün bunlar dikkate alınacak olursa İngiltere'nin bölgedeki
gelişmelerle yakından ilgilendiği ve
en azından Türkiye'ye karşı yönlendirmeler ve kışkırtmalar yaptığını
görülmektedir.
12 Nisan 1931 tarihinde İçişleri Bakanlığı'ndan Başbakanlığa gönderilen
bir yazı ekindeki
rapora göre; İngiltere'nin bölgedeki aşiretler ve gelişmelerle yakından
ilgilenmesinin amacının,
"Hakkari vilayeti ile Cizre'de dahil olmak üzere Irak Kürtleri
hakimiyeti altında Irak
ile Türkiye arasında bir Kürt hükümeti teşkil etmek"
olarak değerlendirilmiş, bu amaçla
Şeyh Mahmut'un Kürdistan Prensi ilan edileceği, Barzani şeyhi emri
altına verecekleri, ve
Nasturileri Kürtleştirmeye çalıştıkları belirtilmiştir.
Hoybun Cemiyeti, Temmuz 1929'da Halep'te iki
toplantı yapmıştır.
Bu toplantılara başta Celadet Ali Bedirhan, Memduh Selim,
Cemilpaşa-zade Mehmet,
Cemilpaşazade Kadri, Yado, Vahan Papazyan, Hrrşak Papazyan ve
Karabet olmak üzere 45 kişi katılmıştır.
Toplantılarda, Suriye'deki yerli ve Türkiye'den firari Kürtlerden "azami istifade edilmesi",
Türkiye'ye karşı yapılacak herhangi bir hareketin tam ve mükemmel
olarak tamamlanmasına
karar verilmiştir.
Hoybun-Taşnak ittifakında önem verildiği
vurgulanan Dersim bölgesinde Koçgirili Alişir,
Hoybun bildirilerini aşiretler arasında yayarak bu bölgelerin de Ağrı
İsyanı'na destek olmasına
zemin hazırlamıştır.
Sonuçta Dersim aşiretleri üzerinde dini bir otoriteye sahip olan Seyit
Rıza, devlet görevlilerine
karşı direnişe geçmiş, bunun üzerine Ağrı bölgesinden oraya da kuvvet
kaydırılmak zorunda kalınmıştır.
Böylece merkezi Ağrı olan ayaklanmanın bütün Doğu Anadolu bölgesine
yayılması hedeflenmiştir.
Hoybun Cemiyeti dağıttığı bildiriler ve yaptığı propaganda ile
isyancıların moralini yüksek
tutmaya çalışmıştır.
Nitekim Cemiyet, 1 Eylül'de yayınladığı bir bildiride, Türk ordusuna
büyük kayıplar verdirildiği
belirtilmiş ve aynı zamanda Türk kuvvetlerini, bazı köyleri yağmalamak
ve bir çok insanı öldürmekle
suçlamıştır.
Birinci Ağrı İsyanı, 16 Mayıs 1926'da Yusuf
Taşo ve çetesinin İran sınırını geçip Beyazit köylerinden
hayvan çalarak Ağrı yaylalarına sığınması ve Hası Telli'nin halkı
kışkırtmasıyla başlamıştır.
İsyan başarıya ulaşmadan bir ay sonra bastırılmıştır.
1927 Eylül'ünde İkinci Ağrı İsyanı
başlamıştır.
Avrupa'da ve Amerika'da etkili olan ve Amerika'da bir şubesini açan
Hoybun Cemiyeti,
İkinci Ağrı İsyanı'nı desteklemiştir.
Türkiye, Temmuz 1927'de Sovyet Rusya ile yaptığı bir anlaşma ile Kürt
isyanlarına karşı Rusya'yı
kendi yanına çekmeye çalışmıştır.
Ağrı İsyanı'nda Sovyet orduları sınıra asker yığarak isyancıların
hareket alanını daraltmıştır.
1928 yılına gelindiğinde İhsan Nuri liderliğindeki isyancı Kürt
grupları Ağrı dağına hakim olmuşlardır.
2 bin kişiden fazla isyancı Kürt, dağlara çıkmıştır.
Hoybun Cemiyeti'nin organize ettiği Üçüncü
Ağrı isyanı, 1930 yılında başlamıştır.
Bölgedeki Celali, Süphanlı, Haydaranlı, Milanlı, Hasenanlı, Zirkanlı,
Cibranlı ve Mokorlu
aşiretlerinin katıldığı Ağrı İsyanı'nın lider kadrosuna Türk ordusundan
firari yüzbaşı İhsan Nuri,
Ermeni Zilan ve Bro Haso Telli oluşturmuştur.
İsyana katılan
aşiret mensuplarının yanında Ermeni ve Nasturi çeteleri de yer almıştır.
Genç Türkiye Cumhuriyeti, Hoybun
Cemiyeti'nin organize ettiği Ağrı İsyanına karşı 1930
Haziran'ından itibaren askeri harekata başlama kararı almıştır.
Mayıs 1930'da 4.ve 6.Kolordular Ağrı dağı yakınlarında toplanarak Ağrı
İsyanı'nı bastırmak
için harekete geçmiştir.
İsyancılar, Türk ordusunun bir bölümünü üzerlerine çekerek asıl büyük
ayaklanmaya destek vermek
üzere aynı anda iki olay daha çıkarmışlardır.
Bunlardan biri, 20 Haziran 1930 tarihinde Kör Hüseyin ve
Eminpaşaoğullarının İran sınırını
geçerek Zeylan'da başlattıkları isyandır.
Bu isyanda öldürülen isyancının birinin üzerinde halkı isyana teşvik
eden birkaç Hoybun Cemiyeti
bildirisi ile mührü çıkmıştır.
Bu sırada Doğu Anadolu'nun Dersim, Palu ve Viranşehir bölgelerinde de
Hoybun Cemiyeti bildiriler
dağıtarak halkı isyana çağırmıştır.
Türkiye bu olayları bastırmaya çalışırken Irak'taki Şeyh Barzani ve
Molla Hüseyin Şerif idaresindeki
bir grup, Irak sınırından geçerek Oramar, Şal ve Şemdinli bölgelerinde
de isyan çıkarmıştır.
7-14 Eylül 1930 tarihleri arasında yapılan
askeri harekâtla Ağrı isyanı tamamen bastırılmıştır.
Özetlemek gerekirse;
1919'daki Koçgiri İsyanı'nı İngiltere
desteklemiştir; Koçgiri İsyanı'na katılan isyancıların
ele başları 1937-38'de Dersim İsyanı'nda da karşımıza çıkmıştır.
1924'te çıkan Nasturi İsyanı'nı İngiltere
desteklemiştir.
1925'te çıkan Şeyh Sait
İsyanı'nı İngiltere desteklemiştir.
1925'teki Şeyh Sait İsyanı sonrasında yurt
dışına kaçan isyancılardan bazıları 1927 yılında Ermenilerle
birlikte Hoybun Cemiyeti'ni kurmuştur.
Hoybun Cemiyeti'ni İngiltere, Fransa ve ABD desteklemiştir.
1930'daki Ağrı İsyanı'nı Hoybun Cemiyeti'nce
desteklenmiştir.
1937-38'deki Dersim İsyanı'nın alt yapısı
1928-29'da hazırlanmıştır.
Dersim İsyanın Kökleri
1925 Şeyh Sait İsyanı'dan sonra Türkiye
Cumhuriyeti'ne karşı planlanan bütün
"Kürtçü isyanların" kilit
noktalarından biri Dersim olmuştur.
Ağrı İsyanı'nı planlayan Hoybun Cemiyeti de Dersim'i en önemli
merkezlerden biri olarak
görmüştür Hoybun Cemiyeti'nin faaliyetleriyle ilgili İçişleri
Bakanlığı'nın Başbakanlığa yazdığı
18 Temmuz 1929 tarihli "gizli
raporun" 11. maddesindeki
"Dersim, ruh meselesidir.
Kürt harekatına istinat noktası teşkil eder.
Haydaranlı, Bahtiyarlı, Lolanlı, Balabanlı, Karakiyhili, Arelli ve
Çarıklı aşiretlerinin tamamen elde edilmesi lazım geldiğinden bu
hususu Hoybun Cemiyeti deruhte eder.
Bu durum müştereken tesbit edilerek karar altına alınmıştır."
ifadeleri, Dersim İsyanı'nın
hazırlıklarının Ağrı İsyanı öncesinde başladığını göstermektedir.
Hoybun Cemiyeti'nin desteklediği Üçüncü Ağrı
İsyanı, 1930 yılında başlamıştır.
Mayıs 1930'da 4. ve 6. Kolordular Ağrı dağı yakınlarında toplanarak
Ağrı İsyanı'nı
bastırmak için harekete geçmiştir.
7-14 Eylül 1930 tarihleri arasında yapılan askeri harekatla Ağrı isyanı
tamamen bastırılmıştır.
Başta İhsan Nuri olmak üzere isyancıların
elebaşları İran'a kaçmışlardır.
İran tarafından tutuklanan İhsan Nuri kısa bir süre sonra serbest
bırakılmış ve kendisine
İran ordusunda görev verilmiştir.
Hoybun
Cemiyeti Ağrı isyanının bastırılmasından sonra gücünü büyük oranda
kaybetmesine rağmen Türkiye'ye karşı faaliyetlerine devam
etmiştir.
Özellikle Fransa, Hatay sorunundan dolayı
Hoybun Cemiyeti'nin faaliyetlerini desteklemeye devam
etmiş ve dolayısıyla Cemiyeti'nin çalışmaları Suriye'de yoğunlaşmıştır.
Siyasi Kürtçülüğe kültürel bir zemin
hazırlamak amacıyla Şam'da 1932 yılında Hawar
Dergisi çıkarılmaya başlanmıştır.
Celadet Ali Bedirhan ve Kamuran Bedirhan tarafından Hoybun Cemiyeti'nin
yayın organı
olarak onbeş günde bir Kürtçe ve Fransızca olarak yayınlanan
bu dergi, 1943 yılına kadar
çıkarılmıştır.
Hawar dergisinin ilk sayısında "amaçları ve özellikleri"
başlığı altında derginin sadece ilmi
ve edebi bir
amaçla kurulduğu belirtilerek yayın politikası şöyle sıralanmaktadır.
a)
Kürtler arasında Kürt alfabesi ve gramerinin yayınlanması, menşei ve
diğer dillerle
akrabalığının incelenmesi (ilk sayıda Kürt alfabesi yayınlanmaktadır)
b)
Folklor başlığı altında Kürt efsaneleri, masalları ve Türkülerinin
yayınlanması,
c)
Kürtlerin yazılı edebiyatları ile müzik, âdet, gelenek, tarih ve
coğrafyalarının incelenmesi ve
yayınlanması,
d)
Kürt dilinin Hint-Avrupa dil grubuna dahil olduğu, Kürtlerin bugün
kullandıkları dilin Medlerin,
Perslerin,
Farsların dili ile aynı olduğuna dair araştırmaların yayınlanması,
e)
Derginin sayfalarının "yakından
veya uzaktan Kürtçeye, Kürdistan'a ve Kürtçülüğe ilgi
duyanlara" açık olduğu,
f)
Kürtlerin modernleşmek istedikleri, ancak Avrupalılara benzemedikleri
belirtilmekle "birkaç
Kürdün
Avrupai giyinmesi bahane edilerek Kürt kıyafetlerini başlık olarak
şapkayla ve giysi olarak da
smokinle tasvir etmek garip olacaktır"
denilerek ırkımıza has âdet, gelenek ve özellikle ile onlardan
ayrıldıkları belirtilmiştir.
Günümüz Kürtçülerinin "Kürt açılımı"
adı altındaki talepleri, Celadet Ali Bedirhan ve
Kamuran Bedirhan gibi "ayrılıkçı Kürtçülerce"
1932 yılından itibaren çıkarılmaya başlayan
Hawar Dergisi'nde dile getirilmiştir.
Dolayısıyla "Kürtlerin
demokratik talepleri" söyleminin arka
planında, aslında
"Kürtçülerin ayrılıkçı talepleri"
yatmaktadır.
Zamanla faaliyetleri oldukça azalan Hoybun Cemiyeti'nin, Hatay
sorununun gündeme gelmesine
paralel, Fransa'nın mandaterliğindeki Suriye'de yeniden
canlanmaya başladığı görülmüştür.
Nitekim İçişleri Bakanlığı'nın Başbakanlığa yazdığı 12 Ekim 1935
tarihli yazıda; Hoybun
Cemiyeti'nin Suriye'de yaşayan kürtlere yardım maskesi altında çalışan
fakat gerçekte Hoybun'a
yardım toplayan "Kürt
Fukara Perver Cemiyeti"
adında bir dernek kurduğu, bu derneğin
topladığı hububat ve paraları Hoybun'un siyasi amaçları için
harcadığı belirtilmiş ve cemiyetin
en büyük destekçisinin de Suriye'de kendisini Şeyh Sait'in halifesi
ilan eden Şeyh Ahmet olduğu,
bu kişinin, geçmişte Türkiye'ye saldırılarda bulunmuş çetelere maddi
yardım yaptığı ve eline fırsat
geçerse Şeyh Sait'den daha tehlikeli olabileceği vurgulanmıştır.
Hoybun Cemiyeti'nin 1930 yılında açtığı
Antakya şubesi de 1935 yılından sonra faaliyetlerini
arttırmıştır.
Hoybun Cemiyeti'nin "katibi
umumisi" olan aynı zamanda Antakya
şubesinin de başkanlığını
yapan Antakya Lisesi felsefe öğretmeni Memduh Selim, 1936
yılı başlarında Türkiye sınırına
yakın Kürt köyleri üzerinde propaganda faaliyetlerini yoğunlaştırmıştır.
1936 yılı başlarından itibaren Hoybun Lideri
Celadet Ali Bedirhan İskenderun, Halep ve
Beyrut'taki Taşnak önderleriyle görüşmeler yaparak Cezire
üzerinden Türkiye'ye karşı bir
hareket yapmayı planlamıştır.
Ayrıca Taşnak-Hoybun işbirliğine Türkiye'ye karşı düşmanca duygular
besleyen Samdaki
"Çerkez
Cemiyeti" de dahil
edilmiştir.
Bu konuda Celadet Ali ile Çerkez Cemiyeti Başkanı Abdullah Bey arasında
bir ittifak
yapılarak Türkiye'ye karşı üç cemiyetin birlikte hareket etmesi
kararlaştırılmıştır.
Bu ittifakın yapılmasından sonra Türkiye'ye karşı 1937 yılı başlarında
veya ilkbaharda
harekete geçilmesi uygun bulunarak Türkiye içindeki taraftarları olarak
kabul ettikleri bazı
aşiretlere hazırlık yapmaları için talimat dahi verilmiştir.
Nitekim 1936 yılı sonlarında Türkiye'nin güney sınırında bir takım çete
saldırıları görülmeye başlamış,
1937 yılı başından itibaren bu saldırılar daha da artmıştır.
Bu sırada Fransa, İngilizlerin Musul sorununu çözmek için kullandıkları
modeli kullanarak Türkiye'ye
yönelik "bölücü"
hareketleri kışkırtma yoluna gitmiştir.
Özellikle Türkiye açısından Hatay'ın ön plana çıktığı 1937 yılında
Fransa Dersim İsyanı'nı teşvik etmiştir.
Bunun üzerine Türkiye 8 Temmuz 1937 tarihinde Afganistan, Irak ve İran
ile Sadabat Paktı'nı kurarak
bölgeden yönelebilecek bölücü hareketleri önleme yoluna girmistir.
Ancak Türkiye'nin çabalarına rağmen 1937 yılında Dersim İsyanı'nın
çıkması önlenememiştir.
Bütün bu emperyalist oyunlara karşı Atatürk
Türkiyesi de boş durmamıştır:
Genç Türkiye Cumhuriyeti, Ağrı İsyanlarını sert bir şekilde
bastırdıktan sonra 1932 yılının
başında, Celal (Bayar) ve Tevfik Rüştü (Aras) başkanlığındaki iki resmi
Türk heyetini İran'a
göndermiştir.
Bu heyetler, Kürt sorunu konusunda İran'la görüşerek, İran'ın
isyancıları himaye etmemesini
ve bu konuda Türkiye'ye yardım etmesini istemişlerdir.
Türkiye sadece İran'la değil, Irak'la da
Kürt sorunu konusunda görüşmeler yapmıştır.
İki kez üst üste Türkiye'yi ziyaret eden Irak Dışişleri Bakanı'ndan,
"Barzan bölgesini merkez olarak kullanan isyancı Kürtlere karşı
operasyon yapılması"
istenmiştir.
Irak Hükümeti bu isteği kabul ederek Barzanlı Şeyh Ahmet'e karşı
saldırılar düzenlemiştir.
Aynı günlerde Irak'ın Ankara Büyükelçisi, İngiliz Büyükelçisi'ne
gönderdiği bir yazıda İran, Irak ve
Türkiye hükümetleri arasında Kürtlere karşı işbirliğinden söz etmiştir.
Bu işbirliği Irakta'ki Kürt isyancılarından Şeyh Ahmet ve Mahmut'u
etkisiz hale getirmiştir.
Ağrı İsyanı'nından sonra genç Türkiye
Cumhuriyeti içerde de çeşitli önlemler almıştır:
5 Mayıs 1932'de çıkarılan bir İskan Kanunu'yla Kürtlerin bir kısmı Batı
bölgelerine yerleştirilmiştir.
Aynı kanunla, şeyhlik, beylik ve ağalık kaldırılmış, aşiret resilerinin
ve dini liderlerin sahip olduğu
yetkiler ellerinden alınmıştır.
Türkçeden başka bir dil kullanmak, yeni köyler ve mahalleler kurmak,
zanaatkar cemiyetleri
oluşturmak da yasaklanmıştır.
Ancak bütün bu dış ve iç önlemlere karşın
dışardan "emperyalizm"
içerden de "yerli
işbirlikçiler"
çok geçmeden yeni bir Kürtçü isyan planlamışlardır.
Genç Cumhuriyeti ve Kürt halkını derinden
sarsacak olan bu isyanın adı Dersim İsyanı'dır.
Görüldüğü gibi Dersim İsyanı, asla sadece
Dersim İsyanı değildir; Dersim İsyanı, 1919-1936 arasındaki
"emperyalist" destekli Kürtçü
isyanların, bu süredeki yeni isyan hazırlıklarının, genç Türkiye
Cumhuriyeti'ne karşı kurulan "kirli ittifakların"
nihai bir sonucudur.
Osmanlı
Dönemindeki Dersim İsyanları
Dersim, Osmanlı döneminde çokça isyan
etmiştir.
Dersim aşiretleri, yaşadıkları bölgenin Osmanlı Devleti'nin maden
ihtiyacını karşılayan bir bölge
olduğunu fark ettikten sonra sıkça Osmanlı'ya karşı isyan etmişlerdir.
Dersim aşiretleriyle Osmanlı arasındaki Alevi-Sünni ayrımı bu isyanları
daha da şiddetlendirmiştir.
Cengiz Özakıncı ' nın dediği gibi,
"Maden demek, silah demek; top, tüfek, gülle demek; gümüş 'akça' ve
'bakır' mangır demekti.
Çaldıran Savaşı'ndan sonra Osmanlı devleti, ne zaman doğudaki komşuları
Rusya ya da
İran'la savaşa tutuşacak olsa, siyasal Aleviliğin, Kızılbaşlığın dağlar
ve akarsularla
korunaklı kalesi Dersim'in önde gelen kimi aşiretleri, Osmanlı'nın top,
tüfek ve para
üretiminin kaynağı olan çevredeki madenlere saldıracaktı."
Osmanlı Devleti' 1514,
1534-1535,1548-1549,1552-1554,1578-1590,1603-1611,1615-1618,1622-1639,1723-1727,
1730-1732,17351736,1821-1823 tarihlerinde Alevi, Şii, Kızılbaş İran
Devletiyle savaşmıştır.
Bütün bu savaşlarda, Sünni Osmanlı'nın yerli top tüfek barut üretimi,
kimi Alevi-Kızılbaş Dersim aşiretleri tarafından, yöredeki madenlere
yapılan silahlı baskınlarla, saldırılarla kesintiye uğratılmıştır.
İsyancı
Dersim aşiretleri 17.Yüzyıla kadar "İran'ın maşası"durumundayken,
19.yüzyıldan itibaren önce Rusya'nın, sonra da İngiltere'nin maşası
durumuna gelmişlerdir.
1877-78
Osmanlı-Rus Savaşı'nda bazı Dersim aşiretleri, Rusya'nın yanında yer
almak için Erzurum'daki Rus konsolosuna teklifte bulunmuştur.
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında bazı
Dersim aşiretleri o bölgedeki Türk kışlalarına, Türklere ve bazı illere
saldırmıştır.
1877-1878
Osmanlı-Rus Savaşı'nda Dersim'deki Kırgan aşireti, Hozat'ı basarak
halkı gasp etmiştir.
1892'de Dersim'deki Koç ve Şam uşakları
birleşerek büyük gruplar halinde azgınca etrafa saldırmıştır.
1893-1905 arasında Dersim'de zaman zaman
büyük karışıklıklar çıkmış, Arapkir ve Kemah halkı can ve mallarını
korumak için Saray ve Babıali'ye şikayet dilekçeleri göndermiştir.
Bütün bu belge ve bilgiler, Cumhuriyet
döneminde 1937-1938'deki Dersim İsyanı'nın "Son Dersim İsyanı"
olduğunu kanıtlamaktadır!
Anlaşıldığı kadarıyla "Dersim'in
asayişsizlik tarihçesi" bir hayli
gerilere gitmektedir.
1896'da Osmanlı yönetimi, Dersim
aşiretlerinin "başı
bozuklukları", halka yönelik
saldırıları, "yağma"
ve "katliamları"üzerine
Dersim'le yakından ilgilenmeye başlamıştır.
Saray, Babıali, Anadolu Genel Müfettişi Müşir Şakir ve 4. Ordu Komutanı
Zeki Paşa arasındaki yazışmalardan sonra Dersim hakkında bazı kararlar
alınmıştır.
Bu kararlardan beşincisi,
"Dersimlilerin cidden ıslahı için alınması gereken önlemler"
dir.
1896 tarihli 5.karardaki önlemelerden
bazıları şunlardır:
•Muhtemel bir direniş hesaplanarak, bunu
etkisiz hale getirecek kadar 4.
Ordu'dan bir kuvvet ayrılacaktır.
•Bu kuvvet güçlü bir komutanın kontrolüne
bırakılacaktır.
•Ayrılacak kuvvet sessizce Erzincan,
Çemişgezek ve Mamuretülaziz civarından Dersim bölgesine sevk
edilecektir.
•Dersim halkını, yirmi para yevmiye ve yarım
okka ekmek vererek Hozat yolunun yapımında çalışmaya davet ederek "Dersimlilerin vahşetleri"
önlenecektir.
•Aşiretler arasında birleşme önlenecektir.
•Amacın ziraat ve ticaret kapısı açmak
olduğu telkin edilerek, halkın ıslahına çalışılacaktır.
•Bu telkinler sırasında muhalefet
gösterilmediği takdirde şiddet gösterilmeyecek, aksi halde şiddet
gösterilecektir.
•Ne
şekilde olursa olsun hiç kimsenin malına el koymamak konusunda askerler
uyarılacaktır.
•Bu uygulamaya karşı muhalefet edenlerin
Trablus ve Yemen taraflarına sürgün edilecekleri bildirilecektir.
•Askeri harekatın uygulanması sırasında
Dersim'de bir süre "örfi
idare" uygulanacaktır.
•Dersim sancağı kaldırılacaktır.
•Ovacık, Hozat ve Kızılkilise'de gerektiği
zaman Kuzuçan'da örfi idare ilan edilecek ve yer yer "örfi idare mahkemeleri"
kurulacaktır.
•O bölgelerdeki kaymakamlık ve müdürlük
görevleri o bölge komutanına devredilecektir.
•Kazalarda birer ikişer maliye memuru
bulundurulacaktır.
•Uygun birkaç yerde "iptidayi mektepleri"
açılacaktır.Eğitim görecek çocuklara yüz dirhem ekmek, senelik bir
entari, kuşak ve festen ibaret kapama tarzında bir elbise verilerek
çocuklar eğitime teşvik edilecektir.
•Dersim'de bulundurulacak askerin
ihtiyaçları zamanında karşılanacaktır.
1896
tarihli bu kararlardan çok açık bir şekilde görüldüğü gibi Dersim,
sadece Cumhuriyet döneminde "sorun" olmaya başlamamış, Osmanlı
döneminde de çok ciddi bir sorun olmuştur.
19.yüzyılda bazı Dersim aşiretlerinin yağma, saldırı ve isyanları
Osmanlı yöneticilerini Dersim ve civarında acil önlemler almaya
yöneltmiştir.
1896 tarihli kararlara göre Dersim'e yönelik alınması düşünülen
önlemler; bölgeye ordu sevk etmek, aşiretlerin birleşmesini önlemek,
halka iş imkanları sağlamak, devlete yönelik muhalefete müsaade
etmemek, asileri sürgünle cezalandırmak, bölge yönetimini sivillerden
askerlere vermek, yer yer sıkıyönetim ilan edip, sıkıyönetim
mahkemeleri kurmak, eğitim düzeyini arttırmak biçiminde sıralanmıştır
ki, Dersim'e yönelik benzer önlemler, Cumhuriyet döneminde de gündeme
gelmiştir.
Osmanlı'dan
Cumhuriyet'e, Dersim/Doğu Raporları
Dersim'deki karışıklıkların artması üzerine
Osmanlı Devleti, Dersim'deki asayişsizliklere karşı alınması gereken
önlemler konusunda, bölgeye araştrrma-inceleme heyetleri göndererek
raporlar hazırlatmıştır.
Osmanlı döneminde "Doğu ve Dersim"
konusunda hazırlanan raporlar şunlardır:
1)
Anadolu Genel Müfettişi Şakir Paşa'nın Raporu. (1899)
2)
Mutasarrıf Mardini Arif Bey Raporu (1903)
3)
Mutasarrıf Celal Bey Raporu (1906)
Osmanlı Devleti, bu raporlardaki önlemleri
uygulamasına karşı Dersim'deki "eşkıyalık"
ve "isyan"
bir türlü bitmek bilmemiştir.
Bunun üzerine
Osmanlı Devleti 1907'de, 1908'de, 1909'da ve 1916'da Dersim'deki
isyancı aşiretler ve eşkıyalar üzerine askeri harekat düzenlemiştir.
Demek ki neymiş!
Dersim'e askeri
harekat düzenleyen sadece Genç Cumhuriyet değilmiş, Osmanlı da tam dört
kez, Dersim'e askeri harekat düzenlemek zorunda kalmış!...
Ama nedendir bilinmez!
Cumhuriyet'in Dersim harekatını "katliamcılık" olarak
adlandıranlar, Osmanlı'nın Dersim harekatlarını bilmezlikten
gelmektedirler!...
Genç Türkiye Cumhuriyeti, 1926 yılında daha
Ağrı İsyanları devam ederken Dersim'in her an patlamaya hazır bir bomba
olduğunu görerek Dersim'le ilgilenmeye başlamıştır.
Bu doğrultuda, Dersim'i daha iyi tanımak,
Dersim'deki sorunları ve çözüm yollarını araştırmak üzere Dersim'e
inceleme heyetleri ve raportörler gönderilmiştir.
Cumhuriyet döneminde Doğu ve
Dersim konusunda hazırlanan raporlar şunlardır:
1.Ziya
Gökalp'in "Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik
Tetkikler"adlı Kitabı (1924).
2.Kütahya
Milletvekili Neşit Hakkı Uluğ'un "Doğu'dan Bir Mektup"
Başlıklı Çalışması. (1925).
3.Mülkiye
Müfettişi Hamdi Bey'in Raporu (1926)
4.Elaziz
Valisi Cemal (Bardakçı)'nın Raporu (1926)
5.Milli
Emniyet Hizmetleri (MEH) Teşkilatı'nrn Van Vilayeti Raporu (1928)
6.MEH'in
Urfa Vilayeti Raporu (1928)
7.MEH'in
Hakkari Vilayeti Raporu (1928)
8.MEH'in
Elaziz Vilayeti Raporu (1928)
9.MEH'in
Mardin Vilayeti Raporu (1928)
10.MEH'in
Siirt Vilayeti Raporu (1928)
11.MEH'in
Diyarbakır Vilayeti Raporu (1928)
12.Elaziz
Valisi Nizamettin Ataker'in Raporu
13.Birinci
Umum Müfettişi İbrahim Tali (Öngören) Bey'in Birinci Raporu (1930)
14.Büyük
Erkanı Harbiye Reisliği'ne Rapor (Fevzi Çakmak Raporu). (1930)
15.Halis
Paşa (Korg.Ömer Halis Bıyıktay) Raporu (1930)
16.Dahiliye
Vekili Şükrü Kaya Raporu (1931)
17.Birinci
Umum Müfettiş İbrahim Tali Bey'in İkinci Raporu (1931)
18.Jandarma
Umum Kumandanlığı Raporu (1932)
19.Erzincan
Valisi Ali Kemali Bey'in Erzincan Kitabı (1932)
20.İsmail
Hüsrev Tökin'in "Türkiye Köy İktisadiyatı"
adlı Kitabı(1934)
21.Başvekil
İsmet İnönü Raporu (1935)
22.İktisat
Vekili Celal Bayar'ın Şark Raporu (1936)
23.Dahiliye
Vekili Şükrü Kaya'nın Umumi Müfettişler Konferansı'nı Açış Konuşması
(1936)
24.Birinci
Umumi Müfettiş Abidin Özmen'in Umumi Müfettişler Konferansı'ndaki
Konuşması (1936)
25.Üçüncü
Umumi Müfettişi Tahsin Uzer'in Umumi Müfettişler Konferansı'ndaki
Konuşması (1936)
26.Dödüncü
Umum Müfettişi Korg.
Abdullah Alpdoğan'ın Umumi Müfettişlikler Konferansı'ndaki Konuşması ve
Raporu (1936)
27.Dördüncü
Umum Müfettişliğin İkinci Raporu (1937 veya 1938)
Görüldüğü
gibi genç Türkiye Cumhuriyeti, 1924-1938 arasında, genelde Kürt sorunu,
özelde Dersim konusunda tam 27 adet rapor, kitap ve konuşma
hazırlatmıştır.
Atatürk, bütün bu raporlardan (çalışmalardan) çıkan "ortak analizlere"
ve "ortak
sonuçlara" göre "Dersim politikasını"
biçimlendirmeye çalışmıştır.
Yani, Cumhuriyet tarihi yalancılarının iddia ettikleri gibi genç
Cumhuriyetin Dersim politikası, "Atatürk'ün veya İsmet İnönü'nün durup
dururken ortaya attığı bir politika"
değil; uzun araştırmalar, incelemeler, gözlemler ve sosyolojik
tahlillerden sonra, yaşanan olaylar da dikkate alınarak geliştirilmiş
son derece "gerçekçi","sistemli"
ve "bütüncül"
bir politikadır.
Genç Cumhuriyetin "Kürtçü isyanları önlemeye"
yönelik "Doğu
raporları", özellikle Şeyh Sait
İsyanı'ndan sonra 1925-1928 yıllarında yoğunlaşmıştır.
1930'daki Ağrı İsyanı'ndan sonra Dersim İsyanı'nın ilk işaretlerinin
görülmesi üzerine, 1930'ların ortalarında, yerinde incelemeler
yapılmıştır.
Dersim İsyanı 1926- 1936
Dersim İsyanı'nın ilk işaretleri, 1926-1930
arasında, Ağrı İsyanı devam ederken görülmüştür:
Birçok Dersim aşireti ve aşiret reisi bu isyana destek olmuştur.
Bu ilk işaretleri gören genç Cumhuriyet,
1926 yılında Mülkiye Müfettişi Hamdi Bey'i Dersim'e göndermiştir.
Daha önce
belirtildiği gibi, Dersim' de incelemeler yapan Hamdi Bey Cumhuriyetin
ilk Dersim raporunu hazırlamıştır.
Genç Cumhuriyet daha sonra da Cemal
(Bardakçı)'yı Dersim'in bağlı olduğu Elazığ'a vali atamıştır.
Cemal Bardakçı, Hozat'a giderek Koçuşağı aşireti dışındaki bütün aşiret
reislerini Dersim'e davet etmiştir.
Ayrıca Diyarbakır Valisi Rıza Bey'le Diyarbakır Umum Müfettişi İzzettin
Paşa'yı da Hozat'a çağırmıştır.
Cemal Bardakçı,
Hozat'a gelen aşiret reislerini askeri törenle karşılamıştır.
Toplantıya, Seyit
Rıza ve Baytar Nuri, yöresel kıyafetlerle katılmışlardır.
Atatürk'ün isteğiyle, Elazığ Valisi Cemal
(Bardakçı) ve Bölge Müfettişi İzzettin Paşa, bölgeye giderek aşiret
reisleriyle yaptıkları toplantıda;
Dersim'de
"sükunet"
sağlandığı takdirde isteyen Dersimliye Elazığ'da ve Malatya'da toprak
verileceğini ve daha önce sürgün edilen Dersimlilere af çıkarılacağını
vaat etmişlerdir.
Dahası, Vali Cemal Bey , Dersimlilerden bir heyet oluşturup Dersimli
Baytar
Nuri ile birlikte Ankara'ya götürmüştür.
Cermal Bardakçı, Dersim konusundaki görüş ve önerilerini bir raporda
toplayarak hükümete sunmuştur.
Daha sonra Cemal Bardakçı,
"Atatürk'ün ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Alevi-Kürtlerle dost olduğu,
yeni devletin çok yakın zamanda Dersim ve civarını her bakımdan
kalkındıracağı"
gibi sözleri Dersimli aşiretlere iletmek için Baytar Nuri' den yardım
istemiştir.
Baytar Nuri, Cemal Bardakçı'nın bu sözlerini aşiretlere ileteceğini
belirterek, Seyit ve Rıza ve diğer isyancı aşiret reisleri Elazığ
Valisi Cemal (Bardakçı) ile görüşmüştür.
Ancak bir "Kürtçü"
olan ve gizlice isyancılara destek veren Baytar Nuri, aşiret
reisleriyle çok başka şeyler konuşmuştur.
Baytar Nuri bu gerçeği anılarında şöyle itiraf etmiştir:
"Hükümetin
müsadesi olmaksızın Dersim'e gitmek benim için mümkün olmadığından bu
fırsattan faydalanarak Seyit Rıza ile milli davamızla ilgili bütün
meseleleri görüştük ve Ağdat'tan ayrıldım...".
Daha sonra Cemal Bardakçı, Aslanan, Beytan,
Pezgeran ve Maksudan aşiret reisleriyle bir toplantı yapmıştır.
Bardakçı, bu toplantıda şunları söylemiştir:
"Ağalarım!
Gazi Paşa'nın sizlere özel olarak selamı var.
Beni size o gönderdi.
İçtiğim su ile yemin ediyorum ki o Alevidir.
Dünyadaki bütün Alevileri sevindirecektir.
Ben de Aleviyim.
Bir Alevi olarak size söz veriyorum.
Yollarınız yapılacak, okullarınız açılacak, toprağı olmayanlara
Erzincan'da Elazığ'da toprak verilecek.
Ancak sizden bir hizmet bekliyorum.
Yakında hükümet kuvvetleri gelecek ve öteden beri Dersim'in adını
lekeleyen Koçuşağı aşiretini ıslah edecek.
Sizin de bu kuvvetlere yardımcı olmanızı diliyorum.
Kocan aşireti ıslah edildikten sonra Dersim'de her şey yoluna girecek.
Hükümet, Dersim'e güven duyup Dersimlilerin her çeşit isteklerini
yerine getirecek."
Cemal Bardakçı'nın bu görüşmesinden sonra
Dersimli aşiretlerden bazıları Hükümeti destekleme kararı almışlardır.
İsyancılara destek sağlayan Baytar Nuri Haydar Paşa
komutasındaki Türk ordusu, 6 Ekim 1926 tarihinde isyancı Koçuşağı
aşiretinin üzerine yürümüştür.
Ancak Kocan, Semikan, Resikan aşiretleri Amutka taraflarında Türk
ordusuna karşı verdikleri mücadelede başarılı olmuşlar ve Türk ordusu
20 Ekim 1926'da Tağar derisinin gerisine çekilmiştir.
Haydar Paşa, yenilginin nedenini Türk
ordusunu destekleyen Dersim aşiretlerin yeterince özveriyle mücadele
etmemelerine bağlamıştır.
1926
yılında Türk ordusunun Dersim operasyonu sırasında yaşadığı aşiret
yardımlaşmasına dayanan büyük direniş, genç Cumhuriyeti Dersim
konusunda daha radikal önlemler almaya yöneltmiştir.
1927 yılında olağanüstü yetkilerle
donatılmış merkezi Diyarbakır'da olan Bölge Genel Müfettişliği (Bölge
Valiliği) kurulmuştur.
Diyarbakır, Elazığ, Van, Bitlis, Muş, Mardin, Urfa, Siirt, Hakkari,
Bingöl, Dersim ve Malatya illeri Bölge Genel Müfettişliği'ne
bağlanmıştır.
Bölge Genel Müfettişliği'nin başına
Dr.İbrahim Tali (Öngören) getirilmiştir.
Veli Saltık'a göre, İbrahim Tali Öngören, kızını Harput Müftüsü'nün
oğluyla evlendirmiş ve kısa zaman içinde damadının çevresindeki "Sünni"
esnaf ve beylerin etkisi altına girerek Dersim'in Alevi aşiretlerine
karşı "ön
yargılı" davranmaya başlamıştır.
1930 yılında Ağrı İsyanı bastırılmıştır.
İsyanın liderlerinden İhsan Nuri, İran'a sığınmıştır.
Ağrı İsyanı'nın ardından Doğu'da
incelemelerde bulunan Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi (Çakmak) Paşa,
18 Eylül 1930 tarihinde Başbakanlığa bir rapor sunmuş ve raporunda, bir
an önce Dersim'e "askeri
harekat" düzenlenmesi gerektiğini
belirtmiştir.
Fevzi Paşa'nın bu önerisi doğrultusunda,
Ağrı İsyanı'nı bastırmaktan dönen. 7.Alay, 3.Tümen Komutanı Halis
Paşa'nın komutasında Dersim'e gönderilmiştir.
Halis Paşa, aşiret liderlerine haber
göndererek bu askeri harekatın sadece asi Abasan aşiretine yönelik
olduğu belirtilerek, diğer aşiretlerin tarafsız kalmalarını istemiştir.
Ancak bu uyarıya rağmen Balıkan, Arelian, Haydaran, Demenan ve Kalan
aşiretleri Abasan aşiretini desteklemişler ve 7.Alay'a karşı çok sert
bir direniş göstermişlerdir.
24 Ekim 1930 tarihinde 7.Alay saldırıya
geçmiş ve bazı köylerdeki asiler etkisiz hale getirilmiştir.
28 Ekim 1930 tarihinde asilerin sert
direnişiyle karşılaşan 7.Alay, Dağbek'in kuzeyine çekilmiş, ancak orada
da tutunamayarak Panciras köyünün batısına kaydırılmıştır.
Komutanlığın verdiği rapora göre bu çatışmalarda 200 kadar asi Kürt
imha edilirken, 6 asker şehit edilmiş, 10 asker de yaralanmıştır.
Bu sırada Erzincan'daki 73.Jandarma Bölüğü Doğu Dersim'e sevk edilmiş,
Elazığ Valisi Fahri Bey de 200 kişilik bir askeri birlikle Nazımiye'ye
gelmiştir.
"1931
sonbaharında Dersim gene azgındı.
Dersim'in içindeki ve yöresindeki halk yer yer şikayet ediyordu.
Haydaranlar Kiğı'ya Yukarı Abbaslılar ve yine Seyit Rıza'nın himaye
ettiği Koçgirililer, Kemaliye, Refahiye, Zara ve Sivas'a kadar
soygunculuk yapıyorlardı.
İki yıl içinde Dersim'de yapılan suçların takibi için çıkarılan
mahkemeye çağırma, tutuklama ve yakalama müzakerlerinin ve özel
müzakerlerin toplamı 4.680'i bulmuştu.
Dersim'i
çevreleyen kazaların 150 bin nüfusluk halkı, Dersimlilerin art arda ve
sürekli, taaaruz ve tecavüzlerinden bıkmıştı.
Dersim'e yakın yörelerin kazanç ve hayatları Dersimlilerin ayakları
altında çiğneniyordu.
Toplu ve büyük çetelerin köy basması, sürü götürmesi, mukavemet
edenleri öldürmesi, son ayların adi vakaları arasına geçmişti.
Dersim'e yakın yerlerdeki halk, malından, canından emin değildi, bu
halkın manevi cesaret ve mukavemeti de kırılmıştı.
Dersim'in
içi daha acıklı idi.
Çemizşkezek, Pertek, Mazgirt ve Hozat kazalarında aşiret hayatından
ayrılmış çiftçilerin de ağaların eline düştüğü görülüyordu.
Devlete asker ve vergi veren bu halk canını ve malını korumak için
kendilerine musallat olan aşiretlere de haraç vermek
mecburiyetindeydiler; soyuluyorlar, öldürülüyorlardı.
Aşiretler
arasındaki düşmanlık da pek canlı bir halde idi.
Bu düşmanlık, tarih boyunca birbirlerini soymalarından başka, eski
idarelerin aşiretleri birbirine kırdırmakla Dersim'e hakim
olunabileceğini zanneden sakat hareketlerden de hatıralar ve izler
taşıyordu."
1932 yılında Genel Müfettiş Dr. İbrahim Tali
(Öngören) görevden alınmış yerine Sivas Valisi Vehbi Bey atanmıştır.
Bu sırada Genel Kurmay Başkanı Fevzi
(Çakmak) Paşa, Başbakanlığa sunduğu yeni bir raporda, Dersim'in devamlı
sorun çıkarttığını, Dersim halkının cahil olduğunu,bölgede coğrafi
koşulların çok kötü olduğunu, yolların yetersiz olduğunu, Dersimlilerin
geçim sıkıntısı çektiklerini, arazinin tarıma uygun olmadığını, toprakların belli aşiretlerin
elinde olduğunu, insanların yaşadığı evlerin çok yetersiz olduğunu
belirterek, alınması gereken
önlemleri şöyle sıralamıştır:
1-
Ana yolların yapımı,
2-
Silahların toplanması,
3-
Reislerin, ağa ve şeyhlerin, bir daha dönmemek üzere batıya sürgün
edilmeleri,
4-
Reisler alındıktan sonra halktan azgın olanların toplatılarak uzak
yerlerde öz Türk köylerine yerleştirilmeleri; Dersim'de kalacak
olanlara reislerin arazilerin dağıtılması.
Fevzi Paşa'nın raporunda, "Dersim'den öncelikle çıkartılması
gereken resileri" sıralarken, ilk
sırada "Seyit
Rıza, oğulları ve kardeş çocuklarına"
yer vermiş olması, çok dikkat çekicidir.
Atatürk'ün
Dersim Islahat Hareketi
Atatürk, 1935 yılında Meclisi açış
konuşmasında Dersim'de yapılacak "ıslahat programını"
şöyle açıklamıştır:
"Yeniden
iki genel ispektörlük ve yeniden bazı vilayetlerin kurulması da lüzumlu
görülmektedir.
Bu arada Dersim bölgesinde esaslı bir ıslahat programının tatbiki de
düşünülmüştür.
Milletimizin layık olduğu yüksek medeniyet ve refah seviyesine
varmasını alıkoyabilecek hiçbir engel düşünmeye yer bırakılmadığını ve
bırakılmayacağını huzurunuzda söylemekle bahtiyarım.
(bravo sesleri, alkışlar)
Tunceli'deki
icraatımız neticeleri, bu hakikatın yakın ifadesidir.
İleri hükümetçiliğin şiarı, halkı kuderetine olduğu kadar şefkatine de
samimiyetle inandırabilmesidir.
Büyük, küçük bütün Cumhuriyet memurlarında bu zihniyetin en geniş
ölçüde inkişafına önem vermek çok yerinde olur."
"Uzun
yıllardan beri devam eden ve zaman zaman had bir şekil alan
Tunçeli'deki toplu şekavet (eşkıyalık) hadiseleri, muayyen bir program
dahilindeki çalışmaların neticesi olarak kısa bir zamanda bertaraf
edilmiş, o mıntıkada bu gibi vakalar bir daha tekerrür etmemek üzere
tarihe dev-rolunmuştur.
(bravo sesleri).
Cumhuriyetin feyzinden yurdun diğer evlatları gibi oradakiler de
tamamıyle istifade edeceklerdir."
Atatürk, Tunceli (Dersim)'deki eşkiyalığın, "Milletimizin layık olduğu yüksek
medeniyet ve refah seviyesine varmasını"engellemesine
izin verilmeyeceğini, bunun için de Tunçeli'de bir "ıslahat programı"
uygulanacağını 1935 yılında açıklamıştır.
Atatürk'ün "Dersim ıslahat programını"
açıklarken söylediği,
"İleri
hükümetçiliğin şiarı, halkı kudretine olduğu kadar şefkatine de
samimiyetle inandırabilmesidir.Büyük, küçük bütün Cumhuriyet
memurlarında bu zihniyetin en geniş ölçüde inkişafına önem vermek çok
yerinde olur" sözleri,
"Atatürk
Dersim'de soykırım yapmak istiyordu!"
diyen Cumhuriyet tarihi yalancılarını utandıracak niteliktedir.
|