Ekonomi6 Şubat 2006 00:00

TEKEL’i kim çökertti?

TEKEL, kurulduğundan bu yana her türlü tütün ve tütün mamulleri, içki, tuz, kibrit, çay ve kahve alanına giren üretim, satış ve dış ticareti gerçekleştirerek, ülke ekonomisine büyük katkılar sunmuş devasa bir kuruluş. TEKEL, onbinlerce işçiyi istihdam etti, Doğu, Güneydoğu, Karadeniz ve Ege bölgesi olmak üzere yüzbinlerce üreticinin ürün alıcısı olarak milyonlarca insanın geçim kaynağı oldu. Özelleştirme süreci boyunca ise TEKEL’in pazar payı yüzde 70’den yüzde 38’e geriledi. Özelleştirme sürecinde ise Bülent Ecevit’ten Tansu Çiller’e, Mesut Yılmaz’dan Tayyip Erdoğan’a kadar tüm siyasetçilerin ve siyasi partilerin imzası bulunuyor. TEKEL’in pazar payının gerilemesi ise Philips Morris, JTİ, BAT gibi büyük sigara tekellerine yaradı. TEKEL’in her kaybı onların hanesine kazanç olarak yazıldı. TEKEL’in piyasa payının gerilemesinde özelleştirme kapsamında olduğu için teknolojisinin yenilenmemesi ve yatırım yapmasına izin verilmemesi başı çekti. TEKEL’in çalışan sayısı da yıllar boyu azaltıldı. 2001’de 40 bin kişinin üzerinde istihdam sağlayan TEKEL’de, bugün istihdam sayısı yarı yarıya düştü.cialis coupons printable link discount prescription drug cardsymbicort turbuhaler 200 6 cena symbicort symbicort cena

20 bin 277 kişi fabrikalarda istihdam ediliyor. TEKEL’in yerli tütünden ürettiği sigara pazarı yüzde 57 iken yüzde 18’lere geriledi. Yerli tütünden üretilen sigara miktarı da 1992’de yüzde 62 idi. 2004’te bu oran yüzde 21’e gerilemişti.
TEKEL’in pazar payının gerilemesinin devlete de büyük zararı oldu. Piyasadan çekildikçe üretim ve satış istatistikleri takip edilemedi, devlet de beklediği vergiyi toplayamadı. TEKEL tarihi boyunca, sadece son iki yıldır, dönem sonunu zararla kapattı. Diğer bütün yıllar TEKEL’in kâr hanesi yükseliyordu.
Tek Gıda-İş Eğitim Uzmanı Tülay Özelman tarihinin hiçbir döneminde zarar etmeyen TEKEL’in özelleştirme kapsamına alındıktan sonra 2004 yılında 36.5 trilyon faaliyet zararı vermesini özelleştirmecilerin bir başarısı olarak değerlendirdi. TEKEL’in 2004 dışında sadece 1999 yılında zarar ettiğine dikkat çeken Özelman’a göre 99 zararı da özelleştirme girişimlerinin başlatılmasıyla birebir bağlantılı. 1999 yılındaki zarar da TEKEL ürünü satıcılarının zam olacak diye büyük miktarda alış ve stok yapması, zamdan sonra da büyük kârlar elde etti. TEKEL’in kârı satıcılara aktarıldı ve zamdan sonra stokların eritilmesi nedeniyle TEKEL ürünlerine talep düştü. Zarar da bu yüzden oluştu.
Geriletme bilinçli
Özelman’a göre TEKEL, özelleştirme kapsamına alınmasından sonra bilinçli olarak çökertildi. Piyasa, başta yabancı şirketler olmak üzere, özel sektörün insafına bırakıldı, yatırım yapılmadı, makine, teçhizat modernisazyonuna gidilmedi ve kaçak sigarının önü alınamadı. Özelman, “TEKEL adım adım çökertiliyor. Piyasa yabancıların eline zaten geçmiş durumda. Haliyle ihalelere komik teklifler geliyor. Kuruluşu hurda fiyatına kapatmaya çalışıyorlar. TEKEL’i alsalar bile fabrikaları kapatıp, piyasayı tümden ele geçirecekler” diye konuştu.
TEKEL’in son kaleleri olan 6 sigara fabrikasının da elden çıkarılması halinde ülke ekonomisinin önemli bir darbe alacağını ifade eden Özelman, işçilerin işsiz kalmasının yanında başta Doğu, Güneydoğu, Karadeniz ve Ege bölgesi olmak üzere büyük bir üretici kesimin mağdur olacağına dikkat çekti. “Üreticiler yabancı şirketlere ya ürününü satamayacak ya da çok ucuza satacak” diyen Özelman, üreticilerin de büyük bir yıkımın eşiğinde olduğunun altını çizdi.
KAÇAK PİYASA
TEKEL’in pazar payının düşmesinin en büyük nedenlerinden biri de kaçak sigaralar. Hesaplara göre Türkiye’de satılan 120 milyar adet sigaranın 20 milyarını sahte ve kaçak sigaralar oluşturuyor. Devletin yaklaşık yüzde 16.5’lik kaçak oranından vergi zararı da 1 katrilyon liraya ulaşıyor. Türkiye’dekinin otuzda biri fiyatına Türkiye’ye kaçak sigara sokuluyor. Kaçak sigara piyasası, her yıl 2 milyar vergi kaçırılmasına neden oluyor. Gümrük Müsteşarlığı müfettişlerinin geçen yılki raporları, kaçak sigaranın özellikle Doğu ve Güneydoğu’da TEKEL’in satışlarını vurduğunu açıklamıştı. Raporlara göre Şırnak’ta satışlar yüzde 90 oranında düşmüş, Doğu ve Güneydoğu’daki toplam düşüş oranı ise yüzde 40 civarında gerçekleşmişti.
DÜNDEN BUGÜNE TEKEL
Tütün için ilk defa 1862 yılında İnhisar (Tekel) kuruldu. Kurtuluş Savaşı’nın ardından tütün, alkollü içkiler, tuz barut ve patlayıcı maddelerle ilgili “İnhisar” hizmetlerini yürütme görevi 1932 yılında kurulan İnhisarlar Umum Müdürlüğü’ne verildi. Tütün, alkollü içkiler ve tuz 1932, barut ve patlayıcı maddeler 1934, bira 1939, çay ve kahve 1942, kibrit 1946 yılında devlet tekeli altına alındı. Kahve 1946, kibrit 1952, barut, patlayıcı maddeler ve bira 1955 ve tütün 1986 yılında “TEKEL” kapsamı dışına çıkarıldı. 1941 yılından 1983 yılına kadar faaliyetlerini TEKEL Genel Müdürlüğü olarak yürüten şirket, bu tarihte Kamu İktisadi Kuruluşu haline getirildi. 11 Mart 1987 tarihinde şirket Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TEKEL) adını aldı. 1997-98’lerde başlayan özelleştirme girişimlerinin ardından, Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun (ÖYK) 05.02.2002 tarihli ve 2002/6 sayılı kararı ile TEKEL’in satışa sunulduğu ilan edildi. Süreç içerisinde faaliyet alanları sadece tütünle sınırlanan TEKEL’in, bugün 81 Yaprak Tütün Bakım ve İşleme Tesisi dışında İstanbul Cevizli, Adana, Malatya, Bitlis, Tokat ve Ballıca olmak üzere 6 sigara üreten fabrikası var.
HALEN TEKEL’İN YERİ BÜYÜK
  • Şirketin sermayesi 300 trilyon TL.
  • Ödenmiş sermayesi 120 trilyon TL.
  • Dünyanın 5 büyük sigara üretici firması arasında
  • Şirketin 1 Ambalaj İşletmesi Müdürlüğü, 81 Yaprak Tütün Bakım ve İşleme Tesisi, 2 Deniz Tuzlası (Çamaltı-Ayvalık), 3 Göl Tuzlası (Kaldırım-Kayacık-Yavşan), 6 Sigara Fabrikası Müdürlüğü, 82 Pazarlama ve Dağıtım Başmüdürlüğü ve 2 Pazarlama ve Dağıtım Müdürlüğü bulunuyor.
  • Gayri Safi Milli Hasılaya katkısı 2004 yılı fiyatlarıyla 3.099 trilyon TL.
  • Genel tarım ürünleri ihracatı içindeki payı yüzde 3 civarında.
  • TEKEL, 24 markanın üretimini, 348 markanın da satışını yapıyor.
  • TEKEL halen 20 bin 277 işçiyi istihdam ederken, piyasada üstünlüğü ele geçiren yabancı şirketlerin Türkiye’deki istihdam sayısı 1500 civarında.
  • TEKEL, 2001 yılında 1.9 katrilyon, 2002’de 2.6 katrilyon, 2003 ve 2004’de 3.3 katrilyon, 2005’de ise tahmini olarak 4.4 katrilyon kamuya fon aktardı.


    Başa dön


    Özelleşiyor, kapanıyor, yıkılıyor...
    Erman Koçak
    AKP’nin Adana ve Malatya TEKEL fabrikalarını kapatmak istemesi üzerine işyerlerini terk etmeyen işçilerin direnişi sürüyor. TEKEL sigara fabrikası, Adana’da kamuda kalan tek fabrika.
    Daha önce Adana’da kurulu olan Et Balık Kurumu, Süt Endüstri Kurumu, Sümerbank, Aksantaş gibi kamu fabrikaları tek tek kapatıldı. “Zarar ediyor”, “devletin sırtında kambur” veya “alın siz çalıştırın” gibi propagandalarla işçilerin mücadeleleri kırıldı, Adana halkının fabrikalara sahip çıkması sağlanamadı. Kapatılan bu fabrikalar ya benzin istasyonu ya da toplu konut oldu. Şimdi de Adana TEKEL’in arazisine toplu konut yapmak isteyen ya da market açmak isteyenler gözünü dikti.
    Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’na devredilen ve daha sonra kapatılan 1350 işçinin çalıştığı Aksantaş Fabrikası şimdi toplu konut yapılmak için yıkılıyor. Yıllarca ordu için giyim eşyaları üreten Aksantaş fabrikasına, bir dönem özelleştirilme kapsamında iş verilmediği için üretim yaptırılmadı. O dönem üretim yapılmamasına tepki gösteren işçilere ise yetkiler TEKEL’de olduğu gibi “o zaman fabrikayı siz alın” teklifini getirmişlerdi. Bu teklif ise işçiler tarafından tepki görmüştü. Adana’nın yoksul semtlerinden Sinanpaşa ve Yavuzlar mahallelerinde bulunan Aksantaş Fabrikası’nın kapatılması birilerinin cebini doldururken, mahalle esnafını, Aksantaş işçilerini ve binlerce Adanalıyı mağdur etti. Et Balık Kurumu ve Süt Endüstri Kurumu’nun tasfiyesi bölgede yapılan hayvancılığı yok olma seviyesine getirdi. Bu kurumların bulunduğu binalar ise ya harabe halinde ya da benzin istasyonu oldu.
    Sümerbank mahalle oldu
    Özelleştirme İdaresi tarafından 1987 yılında özelleştirme kapsamına alınan ilk kurum olan Sümerbank’ın özelleştirilmesi binlerce kişinin işinden olmasına neden oldu. Sümerbank ile birlikte SEK’i de alan Yüksekbaş Holding, kredi borçlarını ödeyemediği için holdinge ait fabrikalar, evler ve arsalar ihale ile satışa çıkarıldı. Tahmini bedeli, dönemine göre 881 milyar lira olan SEK’i 352 milyar liraya Türkiye İş Bankası satın alırken, Sümerbank’a alıcı çıkmadı. O günden bu yana boş kalan fabrika şimdi Toplu Konut İdaresi tarafından yapılan konutlara ev sahipliği yapıyor.
    Adana’da özelleştirilen fabrikaların başına bunlar gelirken, tek ayakta duran kamu kuruluşu olan Adana TEKEL Sigara Fabrikası işçileri fabrikalarının aynı akıbete uğramaması için 2 ayı aşkın süredir direniyor.