Amerikan Mahkemelerinin Yetkileri Nereye Kadar? - Zekeriya Temizel
Askerî gücüne güvenerek küresel jandarmalığı üstlenen ABD, bir yandan da küresel adalet dağıtıcılığına (!) soyundu. Bu dağıtımdan ülkemizin payına da, bildiğimiz kadarı ile, şimdilik iki karar düştü. Birinci karar, yaklaşık bir yıl önce, Amerikan Motorola ile Finlandiyalı Nokia''nın Telsim''e verdikleri söylenen borç nedeniyle bir Amerikan bölge mahkemesinin verdiği karardı. Mahkeme borcunu ödemeyen Uzanlar ''ı 2 milyar 130 milyon doları tazminat, 2 milyar 130 milyon doları da ceza olmak üzere 4 milyar 260 milyon dolara mahkûm etmişti. Ayrıca verilen borçlar karşılığında Motorola ve Nokia''ya verilen hisseler sermaye arttırımı suretiyle kuşa çevrildiği için ya Telsim''in yüzde 73.5 hissesi bu kuruluşlara teslim edilecek ya da 853 milyon dolar ödenecekti. İkinci olay ise bir Amerikan mahkemesinin, Fransız AXA Sigorta Şirketi''ne, 1915 yılında Osmanlı İmparatorluğu''nda soykırıma uğradığı iddia edilen Ermenilerin vârislerine hayat sigortası bedellerini ödetmesi ile ilgili kararıydı.
Yakınlarının 1915''te soykırıma uğradığını iddia eden Ermeni aileler açtıkları davada; soykırıma kurban gidenlerin vârislerinin, o dönemde yaşanan kaos ortamında hakları olan tazminatları alamadıklarını ileri sürmüşler. Mahkeme AXA sigorta şirketi ile davacılar arasında uzlaşma sağlamış. Fransız sigorta şirketi AXA, 1915''te Anadolu''da ölen poliçe sahiplerinin vârislerine 17 milyon dolar tazminat ödemeyi kabul etmiş. Sigorta şirketi, 17 milyon doların 11 milyon dolarını poliçe sahiplerinin yakınlarına dağıtacak, kalanını Fransa''daki Ermeni hayır kurumlarına bağışlar yapacakmış.
****
Amerikan mahkemesinin Uzanlar ile ilgili kararı, kamuoyunun bu gruba yaklaşımı nedeniyle, sonuçları düşünülmeden, basında alkışlarla karşılanmıştı. Ancak grubun geçen günlerdeki konuyla ilgili yaklaşımları ise haklarındaki takibattan kurtulmak için oynanan bir ''''oyun'''' olarak değerlendirilmişti.
Dikkat edin, burada 5 milyar dolar ödemeye mahkûm edilen şirket Türkiye''de mukim ve dava da Türkiye''de gerçekleştirilen işlemler nedeniyle açılıyor. Eğer bu şirketler uyuşmazlık halinde New York mahkemesini açıkça yetkili kılmamışlarsa New York bölge mahkemesinin bu konuda hiçbir yetkisi olamaz.
Ancak Amerikan mahkemesinin bu kararını ellerine alan Motorola ve Nokia, cezalandırılan grubun dünyadaki tüm varlıklarına el koymaya kalkarlar, Türk otoritelerinin karşısına çıkıp bu kararın uygulanmasını isterlerse, olayın önemi ortaya çıkar.
****
ABD mahkemesinin 1915 yılında soykırıma uğradığı iddia edilenlerin aileleri ile ilgili kararını Servet Taşdelen haftalık Makro Ekonomi gazetesindeki köşesinde ''''Hayat Poliçesiyle Soykırım İspatlamak'''' başlıklı yazısında ayrıntısı ile değerlendirdi. Bu hukuk garabetini gözler önüne serdi. (24-30 Ekim 05, Makro Ekonomi, sayı 8) ''''Sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda uygulanacak hukuk ve mahkemelerin yetkisi yasada belirlenmemişse sözleşmede gösterilir. Davaya bir ABD mahkemesinde bakıldığına göre Fransız ya da Osmanlı yasalarında ''Sigorta sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda ABD hukuku uygulanacaktır. Bu davalara bakmakla ABD mahkemeleri görevli ve yetkilidir'' şeklinde bir hüküm olmalıdır. Veya ABD mevzuatında ''Nerede işlenmiş olursa olsun soykırım suçlarına bakmakla ABD mahkemeleri yetkilidir'' gibi bir madde bulunmalıdır. Ya da Ermeniler kışkırtıcılarının kendilerini yüzüstü bırakacaklarını, tehcire tabi tutulacaklarını, sonuçta torunlarının ABD''ye yerleşeceklerini önceden görerek sözleşmeye ABD mahkemelerinin yetkili olduğuna dair bir hüküm koydurmuşlardır. Bunların hiçbiri yoksa Lozan Antlaşması''nı da imzalamamış olan ABD''nin mahkemeleri hangi sıfat ve yetki ile Osmanlı vatandaşı Ermenilerin bir Fransız şirketine karşı davasına bakmaktadır'''' diye sordu.
Konu Fransız Sigorta Şirketi ile Amerika arasında, bize ne.. de denilemez. Fransız sigorta şirketi kendiliğinden böyle bir tazminat ödemeyi göze alamaz. Konuyu yargıya taşıttırarak, ''''yargı kararıyla ödenecek zarar ve tazminat'''' yaratmaya çalışıyor. AXA ile davacılar arasında varılan anlaşmanın mahkemece onaylanması kesin gibi. Göstermelik bir mahkemede, anlaşma ile sağlanan bir yargı kararının gelecekte hangi konularda emsal oluşturacağı, nerelere yansıtılacağı düşünülmek zorundadır. OYAK da ortağı olan bu şirketin konumunu gözden geçirmelidir.
****
Bu olaylardan açıkça görülüyor ki, yeni dünya düzeninde ABD mahkemeleri dünyanın neresinde olursa olsun, hangi zamanda vuku bulursa bulsun Amerikan yurttaşları konusunda kararlar veriyor.
ABD daha hangi konulara girecek, kendisini başka hangi konularda yetkili sayacak?
Öyle anlaşılıyor ki, aymazlık sürdüğü sürece Türkiye, Amerikan mahkemelerinin sanık sandalyesine daha çok oturtulacak.
Onun için, bilim çevreleri ve hukuk kurumları bu kararlara karşı sessiz kalamaz. Olayların bu kurumlar tarafından değerlendirilmeye ve uluslararası platformda tartışılmaya gereksinimi var. Zira bundan sonraki aşama, kararların Küresel Jandarma marifetiyle uygulanması aşaması.