Özellikle Irak’ın işgalinin ardından dünya halklarında demokrasi beşiği olarak görülen ABD’ye karşı derin kaygılar oluşmakta ve özgürleştirilerek yok edilme korkusu tüm Ortadoğu ve Asya halklarını sarmış bulunmaktadır. ‘Asya Asyalılarındır’ felsefesi açıkça telaffuz edilmese dahi bölge ülkelerinde bu yaklaşım gözlemlenebiliyor. Asyalıların egemenliklerini koruma, ekonomik ve siyasi olarak ABD karşısında yem olmama güdüsüyle bir araya gelen ülkeler ŞİÖ’yü oluşturdular. ŞİÖ üyesi Çin, Rusya, Kırgızistan ve Kazakistan başbakanları ile Özbekistan ve Tacikistan başbakan yardımcıları 21 Eylül 2004’te Bişkek zirvesini düzenlediler. Basında yeteri kadar yer almayan bu zirve aynı zamanda ABD’nin Genişletilmiş Ortadoğu Projesine (GOP)’a karşı Asya’da geliştirilen önemli bir proje.

Diğer yandan İran, Muğan çölünü Rusya’nın kullanımına açmaya hazırlanırken, Rusya’nın Dolar’ın egemenliğine darbe vurmak için Euro’ya geçmeyi planladığı iddia ediliyor. Bunun yanı sıra Rusya-İran-Çin-Ermenistan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan-Tacikistan, Beyaz Rusya arasında önemli gelişmeler ve işbirliği yaşanıyor.

 

Asya’da bir şeyler değişiyor

Beyaz Rusya Devlet Başkanı Aleksandr Lukoşenko, Batı'nın kendisinden kurtulmak için harekete geçtiğini ileri sürmekte. 27 Eylül 2004 tarihinde Aleksandr Lukoşenko, Güvenlik Komitesi toplantısı gerçekleştirerek, herhangi bir askerî harekete karşı savunma planını sundu. Güvenlik Komitesi toplantısının Beyaz Rusya’da gerçekleştirilen bir askerî tatbikat ve AB ile ABD’nin bazı üst düzey Beyaz Rusyalı diplomatlara vize verilmeyeceğinin açıklanması ile aynı günlerde yapılması dikkat çekicidir. Lukoşenko, herhangi bir  tehlikeye karşı ordunun her zaman hazır olması gerektiğini belirtmiştir. Lukoşenko, özellikle NATO’nun Doğu’ya genişlemesinden ve bölgede ABD etkisinin artmasından rahatsız duyuyor.

 

ŞİÖ işbirliği gelişiyor

 

23 Eylül 2004’te Kırgızistan'ın başkenti Bişkek'te Şangay İşbirliği Örgütü’nün (ŞİÖ) zirve toplantısı gerçekleştirildi. 1996 yılında, terörle ve Afganistan kaynaklı radikal dinci gruplarla mücadele etmek üzere Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Özbekistan, Rusya ve Çin tarafından kurulan ŞİÖ’nün Kırgızistan zirvesinin gündemini Beslan trajedisi, terör ve ekonomik işbirliği oluşturdu. Çin, Rusya, Kırgızistan ve Kazakistan başbakanları ile Özbekistan ve Tacikistan başbakan yardımcıları, ŞİÖ'ye üye ülkeler arasında ikili ticari ve ekonomik işbirliği yapılmasına onay verdiler. Şangay İşbirliği Örgütü Kırgızistan zirvesinde ayrıca Asya bölgesinde “Yeni Enerji Konfigürasyonu” isimli bir proje üzerinde de çalışmalar yapılmış, Kazakistan (Atasu) – Çin (Alaşanoku) Ham Petrol Boru Hattı’ ele alınmış ve bu boru hattıyla, Rus petrolünün de Çin’e ihracı konusu ele alınmıştır.

 

Çin Başbakanı’nın Orta Asya Ziyaretleri

Çin Başbakanı Wen Jiabao, Kırgızistan Başbakanı Nikolai Tanayev’in davetlisi olarak Kırgızistan’a resmi bir ziyaret yapmak ve Şangay İşbirliği Örgütü’ne üye ülkelerin başbakanları arasındaki üçüncü toplantıya katılmak üzere 21 Eylül 2004’te Bişkek’e gitti. Wen Jiabao, Nikolai Tanyev görüşmesinin ardından ortak bir bildiri imzalandı. “Çin-Kırgızistan 2004-2014 Dönemi İşbirliği Programı” adındaki bildiride, gelecek on yıl içindeki ikili ilişkilerin gelişme yönü ve iyi komşuluk, dostluk ve karşılıklı yarara dayalı işbirliği ilkeleri yer aldı. Bu antlaşma, 18 alanda 100’den fazla projeyi içermekte. Kırgızistan Cumhurbaşkanı Askar Akayev, Wen ile görüşmesinde “Tek Çin” politikasına saygı duyduklarını belirtmiştir.  Çin Başbakanı Wen Jiabao 22 Eylül’de Bişkek’te ayrıca Kazakistan Başbakanı Danial Akmetov ile Özbekistan Başbakan Yardımcısı Tuktamuradoviç Sultanov ve Tacikistan Başbakan Yardımcısı Asdulo Gulomov ile ayrı ayrı görüşmüştür. Görüşmelerde ağırlıklı olarak, ikili ekonomik ve ticari ilişkiler ve terörle mücadele işbirliğinin güçlendirilmesi üzerinde duruldu.

Ayrıca Liderler, altyapı tesisleri, enerji kaynakları, ulaşım, telekomünikasyon ve yatırım alanlarında işbirliğini güçlendirilmesi, büyük projelere imza atmayı da konuştular. ŞİÖ Liderleri ayrıca, ülkelerinde barış ve sükûnet içinde bir ortam yaratmak için uyuşturucu, silah kaçakçılığı ve sınır ötesi suçları yok etmede işbirliğini artırmayı da kabul etmişlerdir. Buna paralel olarak 28 Ağustos 2004’te Japonya Dışişleri Bakanı Kawaguchi dört Orta Asya ülkesi ve Türkmenistan ile Bişkek’te, Japonya ve doğal kaynaklar bakımından zengin olan bölge ülkeleri arasında işbirliğini güçlendirmek amaçlı bir toplantı gerçekleştirmişti.

 

Çin-Ermenistan İlişkileri

Ermenistan Devlet Başkanı Koçaryan, Çin Halk Cumhuriyeti (ÇHC) Devlet Başkanı Hu Jintao’nun davetiyle, 26-30 Eylül 2004 tarihlerinde ÇHC’e resmi bir ziyarette bulunurken,  Ermenistan Dışişleri Bakanı Vartan Oskanyan da 29 Eylül 2004 tarihinde  BM’nin 59. dönem Genel kurul toplantısında Çin Dış İşleri Bakanı Li Zhaoxing ile bir araya gelmiştir..  Ermenistan Devlet başkanının başında yer aldığı heyette; Bölge İdare ve Tali yapıları koordine eden Bakan Hovik Abrahamyan, Tarım Bakanı David Zatoyan, Kültür ve Gençlik Meseleleri bakanı Hovik Hoveyan ve diğer resmi şahıslar yer almıştır. Koçaryan’a eşlik eden heyet; bilim, toplum, iş çevrelerinden temsilciler ve gazeteciler de yer almıştır.

 

Koçaryan Pekin’de ÇHC Devlet Başkanı Hu Jintao, Devlet Konseyi Başkanı Wen Jiabao, Çin Halk Temsilciler Meclisi Başkanı Wu Bangguo ile görüşmelerde bulunmuştur. Ziyaret çerçevesinde ortak bir deklerasyonun yanı sıra, teknik, ekonomi, sismoloji alanlarında işbirliğine ilişkin Hükümetler arası anlaşmaları ve 2005 yılı Kültür İşbirliği Programı gibi üç anlaşma imzalanmıştır. Ermenistan ve Çin Devlet başkanlarının Çin’de yaptıkları ortak deklarasyonda; Ermeni tarafı, Çin Halk Cumhuriyeti Hükümetini, tüm Çin’i temsil eden tek hukuki Hükümet olduğunu teyit edilmekte ve Tayvan’ı Çin’in ayrılmaz bir parçası olarak kabul etmektedir. Deklarasyonda Ermenistan, Tayvan’la resmi ilişkiler kurmama ve Tayvan’ın bağımsızlığını desteklememe kararlılığını da kaydetmiştir. Dağlık Karabağ sorununun barışçı şekilde çözümlenmesine atıf yapmışlardır.

 

Gürcistan’a İran’la anlaşma yaptı

 

Gürcistan yönetimi Rusya dışında ilk kez ikinci bir ülkeyle doğalgaz antlaşması yaptı. Gürcistan Devlet Başkanı Mihail Saakaşvili’nin Temmuz 2004’te İran’a yapmış olduğu ziyarette doğal gaz alımı konusunda anlaşmaya varıldı. Bu çerçevede Sovyet döneminde yapılan, ancak 25 yıldır kullanılmayan İran’ın batısından başlayıp Azerbaycan üzerinden Tiflis’e uzanan doğal gaz boru hattının onarılmasına başlandı. Rusya doğalgazı dış piyasalara göre oldukça ucuz, ancak Rusya doğalgazı politik bir silah olarak kullanmaktan çekinmiyor. Öyle ki, zaman zaman vanaları kapatarak eski Sovyet cumhuriyetlerinin farklı arayışlara yönelmemeleri ve kendine bağımlı kalmalarını sağlayabiliyor. Azerbaycan üzerinden Tiflis’e uzanan boru hattının onarım maliyeti 1 milyon ABD doları olarak bildirilmiştir. Bu konuda açılan ihaleyi Gürcü Vekort şirketi kazandı. Gürcistan’dan yapılan açıklamaya göre boru hattının Ocak-Şubat 2005’e kadar onarılması beklenmektedir. 3 milyar m³ kapasitesi olan boru hattından Gürcistan’ın ne kadar doğal gaz alacağı açıklanmamaktadır.

 

Rusya kozlarını oynuyor

Öte yandan “International Forecaster” dergisinin editörü Bob Chapman; Rusya’nın başını çektiği bir grup ülkenin, ABD Doları’nın dünya çapındaki egemenliğine darbe vurmayı planladığını yazdı. Chapman’ın iddiasına göre; Beslan katliamı ve intihar saldırıları gibi eylemler, ABD ve İngiltere tarafından yönlendiriliyor. Amerikalı yazar, “Bu kesimler, Rusya’nın petrol gelirlerini ABD Doları olarak değerlendirmekten vazgeçip, Euro’ya geçmesinden korkuyor. Rusya Euro’ya geçerse, ki Beslan olayından sonra bunu yapacakları kanısındayız, İran, Venezüella ve Endonezya da onu takip edecek. Bu da ABD ve dünya ekonomisinde büyük bir krize yol açacak. ABD, ekonomisini korumak için koruyucu gümrük duvarları inşa edecek, imalat yeniden güçlenecek ve ‘küreselleşme, serbest ticaret ve taşeronlaşma’ sona erecek” iddialarında bulundu.

 

Amerikan tehdidine karşı en ciddi gelişme

Bu arada ABD ve İsrail’in sürekli vurmakla tehdit ettikleri İran, Rusya ile ittifakına en ciddi  adımını atmak üzere. Rusya’nın talebiyle İran’ın Muğan çölünü Rusya’ya kiraya vermek üzere. İki ülke arasında Muğan çölünün kiralanması konusunda görüşmeler sürdürürken, bu anlaşma karşılığında İran’ın nükleer teknoloji alacağı belirtiliyor. Bu araziden Rusya ve Ermenistan’ın askeri amaçlarla yararlanacağı belirtiliyor.

İran hükümeti Muğan çölünün geniş bir bölümünü Ermenistan’a kiraya vermeye hazırlanıyor. Edinilen bilgilere göre Rusya-İran-Ermenistan bu bağlamda görüşmeler yürütüyorlar. Moskova’nın İran’a nükleer teknoloji satma karşılığında Muğan’dan yararlanma imtiyazı elde etmeyi talep ediyor. Rusya Muğan çölünü Ermenistan ile ortaklaşa kullanmayı düşünüyor. Muğan çölünde ABD’nin İran’a saldırısı gündemde olduğu bir dönemde Muğan çölünü Rusya’ya tahsis etmesi oldukça dikkat çekici. Askeri amaçlı kullanılacak bölgede İran’ın Parsabad, Caferabad, Germi kentleri bulunuyor.

 

(Makalede ASAM’ın Bültenleri ve www.acikistihbarat.com’dan yararlanılmıştır)