Rum Tarafını Tanımaya Hazırız!

-Prof. Dr. Hüseyin PAZARCI 
Uyum Protokolü’nün İmzalanması
Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’ni Tanımak Anlamına Gelir

- 17 Aralık’tan sonra Türkiye’nin tartıştığı karar metninin önemli maddelerinden bir tanesi de, “Kıbrıs Cumhuriyeti” adı altında Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’ni (GKRY) tanıyıp, tanımayacağımız. Bu tartışmaların kaynağı nedir? Türkiye GKRY’yi tanıyacak mı? 
Hüseyin Pazarcı- Türkiye’nin Kıbrıs ile ilgili tanımayı hangi vesileyle yapmış olacağına bakmakta yarar var. Tanınma konusunu ortaya çıkaran; Birliğe yeni 10 devletin katılmasından sonra Türkiye’nin daha önce Avrupa Birliği ile yapmış olduğu Ortaklık Anlaşması  ve Gümrük Birliği Anlaşması’nı bu yeni 10 üyeye teşmil etmesi gerekliliğidir. Bu yeni 10 üyeden birisi de “Kıbrıs Cumhuriyeti” denilen, bizim Güney Kıbrıs Rum Yönetimi olarak ifâde ettiğimiz ülkedir. GKYR, “Kıbrıs Cumhuriyeti” şeklinde AB üyesi oldu. Dolayısıyla bu devletin Ankara Anlaşması’nın bir tarafı hâline gelmesi konusu, “Uyum Protokolü’yle birlikte acaba onu tanımamız anlamına gelir mi” sorusunu gündeme getirdi. Yâni bu protokol vesilesiyle “tanıma-tanımama” sorunu ortaya çıktı. Bunun dışında da zaten Rum Yönetimi’nin, “Ben Avrupa Birliği üyesiyim, AB üyesi olacak bir Türkiye’nin beni tanımadan bu grubun içine girmesi söz konusu olamaz” şeklinde dile getirdiği tanınma talepleri vardı. Yâni genel siyasî çerçevede Rum Yönetimi tarafından bu söyleniyordu. Bu Uyum Protokolü ise, bir zorunlu tanıyıp tanımama sorunu ortaya çıkardı.

Şimdi bu protokolün yapılması özeline girmeden evvel, iki birim arasında genel olarak bir anlaşma yapılması hâlinde “acaba bu ne anlama gelir” diye bakmakta fayda var. Bir anlaşmanın iki yanı olur. Birincisi bizatihi o anlaşma ile düzenlediğiniz konudur. Uyum Protokolü; Gümrük Birliği’nin kurallarını, AB ile Türkiye arasında olan kuralları, bu kez yeni üye olan devletlere de uygulama şeklinde bir amacı ortaya çıkarıyor. Genel olarak bir anlaşmanın ikinci yanı ise, üstü kapalı etki şeklinde ortaya çıkar. Eğer bir devlet bir başka devlet olduğunu iddia eden birimle bir anlaşma yaparsa, bunun altında bir varsayım yatar; “Sen de devletsin, ben seninle dolayısıyla eşit eşite bir anlaşma yapıyorum”. Bu varsayım çerçevesinde eğer bir anlaşma yaparsanız, tanımış olursunuz.

Bir anlaşmada bu varsayımla hareket edildiğine göre, yâni “devletsin ve ben anlaşma yapıyorum seninle” şeklinde bir varsayımla hareket edildiğine göre, tanıma anlamı çıkarmak mümkün. Ama burada bir başka küçük bir ayrıma gidilir; “çok taraflı anlaşmalar” ve “iki taraflı anlaşmalar” diye. Çok taraflı bir antlaşmaya taraf olurken, devlet olarak tanımadığınız bir birim varsa karşınızda, o çok taraflı antlaşmanın tarafı olabilirsiniz. Ama tanımadığınızı da bir bildiriyle, koyacağınız bir çekinceyle ifâde etmeniz gerekir. Nitekim, Kıbrıs ile ilgili olarak Türkiye hâlihazırda bir çok “çok taraflı antlaşmanın” tarafıdır. Birleşmiş Milletler Antlaşması’na tarafız; onlar da var biz de varız. Daha bölgesel ölçekte aldığımızda da, Avrupa Konseyi’ne de yine aynı şekilde tarafız, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne de tarafız. Çok taraflı antlaşmalarda özellikle sâdece işbirliğinin düzenlenmesi şeklinde bir durum söz konusu ise, birbirinizi tanımamanız olanaklı. “Bu antlaşma şu birimi tanıdığım anlamına gelmez” dersiniz. Bu durumda tanımamak mümkündür. Demek ki, çok taraflı antlaşmaya taraf olmanıza rağmen tanımadığınızı bildirmek sûretiyle bundan kurtulabilirsiniz. Özel ilişkilere de girmezsiniz o zaman.

İkili antlaşmalarda ise sorun biraz daha karmaşıklaşıyor. Siz karşı karşıya gelip bir ikili antlaşma yaparsanız artık onu “devlet” varsaydığınız verisi çok temel bir veri konumuna gelir. Aksi takdirde, “niye böyle bir antlaşma yaptınız” denilebilir. Ama uluslararası hukuk devletlerin rızaları üzerine kurulan bir hukuk düzeni ve antlaşmalar da özellikle bunun gerçek aracı durumunda olduğu için, uluslararası hukuk, “ben antlaşma yaparım ama bu onu devlet olarak tanıdığım anlamına gelmez” demeye de izin verebilir. Eğer iki tarafta bu görüşte olursa. İki taraflı bir antlaşma yaparsınız ve o da kabul ederse, “bu benim seni tanıdığım anlamına gelmez” diyebilirsiniz.

- Ne gibi durumlarda bu mümkün?
Hüseyin Pazarcı- Örneğin yeni devlet olma iddiasıyla ortaya çıkmış bir birim var, siz onunla bazen ilişki kurmak zorunda olabilirsiniz. Meselâ konsolosluk ilişkileri. Çünkü o bölgedeki vatandaşlarınızla ilgili işlemleri eğer o bölgede onlar hâkimse onlarla yürütmek durumundasınız. Konsolosluk anlaşması yapma durumları olabilir. “Bu benim seni devlet olarak tanıdığım anlamına gelmez” şeklinde bir anlayışı ki, mutlaka böyle ifâde edilmesine gerek yoktur, o anlaşmanın içine konulması veya anlaşmayla birlikte ifâde edilmesi gerekir. İşte ülkeler üzerinde hak iddia eden ulusal kurtuluş hareketleriyle böyle anlaşmalar yapılabilir. Bu anlaşmalarda genelde, “devlet olarak tanımadım ama meselâ savaşan statüsü tanıdım” gibi bazı ara durumlar ifâde edilir. Bunun dışında bu tür anlaşmalar bazen devlet olarak tanımadan silâhlı çatışmalar sonucunda yapılabilir; ateşkes anlaşması, esir değişimi anlaşması gibi... Meselâ 1921’de Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’yle Fransızlar’ın bir anlaşması vardır; esir değişimi ve ateşkesi sağlayan. Ama Fransa, “Türkiye Cumhuriyeti devlet olarak vardır ve temsilcisi Ankara Hükümeti’dir” dememiştir. Daha pratik bir sorunu çözmeye yöneliktir bu anlaşma. O zaman o anlaşmanın içeriğinde tanımadığınızı ortaya çıkartacak ifâdeler kullanır ve yaptığınız işle sınırlı bir anlaşma yapmış olursunuz. İşte ikili anlaşmalarda da tanımadan bir anlaşma yapma gibi bir durum ortaya çıkar, ama bunlar sınırlı konular kapsayan ve sınırlı alanlarla ilgili olan anlaşmalardır.

Şimdi Kıbrıs’la ilgili olarak GKYR’yle bir Uyum Protokolü imzalanması yoluna gidilirse acaba bu sonuç ortaya çıkar mı? “Türkiye kendi kendine ‘ben tanımıyorum’ demekle böyle bir sonucu elde edebilir mi” diye baktığımızda; bu biraz zor görünüyor. Çünkü Uyum Protokolü AB üyesi yeni devletlerle Türkiye arasında olacak. Ve düzenlediği konular itibariyle çok geniş bir protokol, bütün bir ekonomik işbirliği düzeni içine giriyorsunuz. Yukarıda ifâde ettiğim şekliyle sınırlı bir anlaşma burada söz konusu değil. Türkiye’nin “ben seni yok sayıyorum” deme şansı yok. Dolayısıyla “ben seni yok sayıyorum” demeniz anlam ifâde etmemeye başlıyor. Yok sayıyorsunuz ama alıyorsunuz ve veriyorsunuz. Gümrük Birliği’nin gerektirdiği bazı şeyler var, örneğin, ürünlerle ilgili olarak menşe şahadetnâmesi istenir. Bunu kimden isteyeceksiniz? Uyum Protokolü çerçevesinde Güney verecek. O zaman Kıbrıs’ın bütünü adına Güney’in işlem yapma gibi bir durum söz konusu olacak. Bunun gibi günlük işlemler çerçevesinde bir çok veride Güney’i muhatap alma durumunuz ortaya çıkar hâle gelecektir. Dolayısıyla, Uyum Protokolü gibi düzenlediği konu itibariyle çok geniş olan bir protokolün imzalanması hâlinde, işin özünde sizin onun varlığını üstü kapalı olarak artık en azından kabul etmiş olduğunuz şeklinde bir anlayış ortaya çıkar; “Ben seni tanımıyorum” deme olanağınız bulunsa dahi. Dolayısıyla yapılacak günlük işlemler ve yaşamanın koşulları çerçevesinde Güney karşınızdaki muhatap olacaktır. Onu dikkate alarak bir takım işlemler yaptığınızda tüm Kıbrıs adına bunu yapma durumunda olursanız, o zaman KKTC’yi kenara koymuş olursunuz. Bu Kuzey’in yavaş yavaş, bütün işlemlerde olmasa bile, bir takım işlemlerde reddi anlamına gelecektir. Dolayısıyla “tanımama” şeklinde bir olanak size beyanla filan tanınsa bile, bunu işin özü itibariyle, bu tür bir anlaşmanın içeriği vesilesiyle bunu sağlamanız biraz zor. Tersine tanıma işlemi şeklinde etkiler doğuracak bir durum ortaya çıkacaktır. Kaldı ki, Türkiye’nin bir beyanla “ben tanımıyorum” demesi, o anlaşmanın içeriğini ve onun tanıdığı yükümlülükleri ortadan kaldırmıyor. Bu Uyum Protokolü ister 10 üye ülke ile Türkiye arasında imza edilsin, ister her üye ile Türkiye teker teker imzalasın, değişen bir şey olmaz.

Zaten Türkiye’nin, “ben tanımıyorum” demesi hâlinde Rum kesimi bunu kabul etmeyecektir. Şu ana kadar gösterdiği tutum da budur. “Nasıl ‘tanımıyorum’ diyebilir, bunu deme hakkı yok” diyecektir Rum kesimi. Bunu da, Avrupa Birliği’nin kendisini “Kıbrıs Cumhuriyeti” olarak içine almasına ve söz konusu devletin resmî hükümeti olarak da Rum kesimini kabul etmesine dayanarak söyleyecektir. AB,  bizim Güney Kıbrıs Rum Yönetimi dediğimiz birimi yaptığı Katılım Antlaşması’nda Kıbrıs Cumhuriyeti olarak kabul edilmiştir. Katılım Antlaşması’na konulan bir ekle denilmiştir ki, “Şu anda fiilen denetimi elinde tutamadığı Kuzey ile ilgili olarak AB müktesebatı askıya alınmıştır.” Ama AB, “Tanıdığım Kıbrıs Cumhuriyeti’nin hükümeti Kıbrıs Rum Yönetimi’dir” demiştir. Bunu Katılım Antlaşması’na koyduğu için bu bir birincil hukuk (primary law) değerindedir. Artık bunu ne Konsey, ne Komisyon, ne üye devletler tek tek veya topluca yapacakları işlemlerle değiştirebilirler, ne de Avrupa Toplulukları Adâlet Divanı bunu hesaba katmayan bir değerlendirmede bulunabilir. Şimdi buna dayanarak Rum yönetimi diyecektir ki, “Sen bu Uyum Protokolü’nü benimle imzaladığın andan itibaren, ‘seni tanımıyorum’ dese bile fiilen olan yükümlülükler beni tanımanı gerektiriyor.

Bunun da ötesinde ben AB için devletim ve onun hükümetiyim.” Dolayısıyla Türkiye, “seni tanımıyorum” dese dahi, bu antlaşma yapıldığı takdirde AB, Kıbrıs Cumhuriyeti ile yapılmış olan bir antlaşma olarak bunu değerlendirecek ve gerektiğinde de öyle yorumlayacaktır: “Kıbrıs’ı ‘Kıbrıs Cumhuriyeti’ adı altında Kıbrıs Rum Yönetimi temsel eder” diyecektir. Bütün bu veriler sonucunda “tanıdım-tanımadım” gibi soyut laflar bir kenarda kalacaktır. Antlaşmanın içeriği, artı AB içindeki Kıbrıs Rum Yönetimi’nin konumu ve Kıbrıs Cumhuriyeti’nin üye olarak alınmış olması vesilesiyle bunun ister istemez sonucu tanıma şeklinde ortaya çıkacaktır. Belki adım adım ortaya çıkacaktır ama daha sonra bunlar birikip, “tanındığı” şeklindeki bir sonucu meydana getirecektir. Uyum Protokolü’nü imzaladığınızda “ben seni tanımıyorum” deseniz bile bu metni imza edecek kişi, “Kıbrıs Cumhuriyeti” adına imzalayacaktır. Sonuç itibariyle, Uyum Protokolü’nün imzalanması sırasında istediğiniz şerhi düşün, böyle bir sonuç doğacaktır. Ama o istediğiniz şerhi de düşmenize muhtemelen müsaade etmeyecektir, Rum yönetimi. O şerhi düştüğünüz takdirde muhtemelen, “ben bu anlaşmayı imzalamıyorum” diyecektir. Bu yola gidecektir. Rum Yönetimi bunu dediği zaman AB üyelerinin, Konsey’in, Komisyon’un; “Sen bizim için devletsin ama öbür taraf için devlet değilsen, değilsin” demek ve bunu empoze edecek bir hakkı, hukuku, yetkisi olmayacaktır. İşin sonucu yavaş yavaş da olsa tanıma şeklinde bir durum doğuracaktır. Bu tanıma da Kuzey’i yavaş yavaş bazı işlemler bazında muhatap almama gibi bir sonuç ortaya çıkartacaktır.

 

- Bu imzadan sonra Türk askerinin KKTC’den çekilmesine varıncaya kadar bir dizi isteği olacaktır herhâlde Rum kesiminin?
Hüseyin Pazarcı- Kıbrıs Cumhuriyeti’nin varlığını kabul ettiğimizde, bugünkü fiiliyatla değişmiş durumu veri almış oluyorsunuz. Bunun üzerine Kıbrıs Rum Yönetimi işi daha ileriye götürme yoluna girebilecektir. Rum Yönetimi, “Kıbrıs Cumhuriyeti’nin temsilcisi olan benimle Uyum Protokolü imzalamış ve Katılım Antlaşması’nın görüşmelerine benimle girecek olan Türkiye’nin, bundan sonra şunlara şunlara uyması gerekir” diyebilecektir. İşte, “Askeri çekin, ‘KKTC’ diye bir şey yoktur onu tanımayı bırakın” diyecektir. Artık Kuzey de dahil bütün Kıbrıs üzerinde yetkinin kendinde olduğunu ifâde etmeye başlayacaktır. Bu birinci olarak Kuzey’i sıkıştırma, yok saydırma şeklinde olacaktır. İkinci hedef olarak da, oradaki Türk askerinin varlığını sona erdirme şeklinde olacaktır. Ama bunun da ötesinde üçüncü olarak, bugünkü yapısı çerçevesinde AB içine kabul edildiğine göre, Ada’daki Türkler’in statüsünü belirleme şeklinde bir adım atacaktır Rumlar. Dolayısıyla 1960’daki Kıbrıs Cumhuriyeti’ni kuran antlaşmaların dahi bir takım yanlarının uygulanmadığı bir yeni statükoyu bu kez Türkiye’ye ve Kıbrıs Türkleri’ne hukuken de kabul ettirme şeklinde bir hedefi olacaktır Rum kesiminin. Bu da Ada’da, 1960’da elde edilen hakların dahi gerisinde bir Türk kesiminin ortaya çıkması gibi bir duruma vesile olacaktır. Gerçi Kıbrıslı Türkler’in insan hakları vs. bakımından AB genel ilkeleri çerçevesinde bireysel düzeyde haklarını kaybetmesi pek söz konusu olmayacaktır, ama toplum olarak elde ettikleri “kurucu toplum” olma niteliklerini kaybetmeleri ve “azınlık statüsüne” düşmeleri gibi bir pozisyonla karşı karşıya kalmaları söz konusudur. Bu, hemen böyle bir statü tesis edileceği anlamına gelmez, ama bu sonuça gidebilecek bir durumun da başlangıcı olabilecektir.

- Annan Plânı yeniden gündeme getiriliyor. Bu bağlamdan bakıldığında Türkiye’nin isteği şekilde ya da Kıbrıslı Türkler’in lehine bir plânın yeniden gündeme gelmesi pek mümkün gözükmüyor. Annan Plânı herhâlde Rumlar’ın istediği bir hâle dönüşerek yeniden masaya gelecek.
Hüseyin Pazarcı- Annan’ın 17 Aralık’ta özel olarak yemeğe çağrılması ve orada hazır bulunması dahi Plân’ın yeniden gündeme getirilmek istendiğinin işaretini veriyor. Annan Plânı’nın yeniden devreye girmesi kafalardan geçiyor gibi, ama işin mantığına baktığımızda da zaten Annan Plânı’nın devreye girmesi beklenen bir husustu. Çünkü Türkiye, “Kıbrıs Rum Yönetimi’ni Kıbrıs’ın tümünü temsil eder bir şekilde tanımam” diye bir yaklaşım içerisine girdiğinde, AB’nin aklına iki tarafı bağdaştırabilecek bir çözüm yolu olarak Annan Plânı’nın gelmesi mantığın gereğiydi. AB’de, “iki tarafı birleştiren bir yeni Birleşik Kıbrıs devletini ortaya çıkarırsa; Türkiye’nin Uyum Protokolü’nü onunla imzalaması ortaya çıkacak sorunları da hâlletmiş olacaktır” şeklindeki bir anlayış var. Zaten AB’nin bu anlayışla hareket ettiğini Annan’ın bizzat Brüksel’e gelmesi de teyit etti. Annan Plânı’nın, adı öyle olur ya da başka olur, özü itibariyle masanın üzerine getirilmesi söz konusu. Bu sağlandığı takdirde AB’nin gözünde hem Türkiye açısından, hem AB açısından bir sorun kalmayacak, hem de AB kendine göre uluslararası düzeyde uzun süredir süren bir sorunu çözmüş olma “başarısını” göstermiş olacak. Şimdi bunun üzerine işi yoğunlaştıracakları görülüyor.

Türk hükümeti de bir sıkışma yaşanacağını anlamış görünüyor. Türk hükümeti; AB ile görüşmelere başlayabilmek için Kıbrıs sorununu çözmesi gerektiğini, çözmezse her hâlükârda inisiyatifinin kendi elinden çıkacağını ve Kıbrıs’ın parça parça elimizden gideceğini görmüştür. Yâni Kıbrıs sorunundaki siyasetimizi bundan sonra aynı şekilde yürütemeyeceğini hükümet görmüştür. Bütün bu veriler ışığında bizim hükümet, Annan Plânı çerçevesinde bir çözüme çoktan razı şeklinde bir konumda kalıyor. Bunu da, Annan Plânı’nın canlandırılması şeklinde zaten ifâde eder hâle geldiler. Hatta bırakın hükümeti, CHP bile aynı görüşü benimsedi. Basından gördüğüm kadarıyla, ABD ve AB’den Annan Plânı’nı tekrar devreye sokmaları için destekler isteyelim noktasına geldiler. Şimdi Türkiye’nin hükümeti bu görüşte olursa, ana muhalefeti bu görüşte olursa; “Türkiye tarafından Annan Plânı’nın tek çözüm formülü olarak algılandığı” şeklinde bir anlayış ortaya çıkar. Buna karşılık Annan Plânı’nı reddetmiş Rum Yönetimi, AB içinde elde ettiği, ayrıcalıklı ve dokunulmaz bazı yanları olan konumu itibariyle şu anda son derece rahat durumda. Rum Yönetimi, “Ben niye Annan Plânı’n aynen, olduğu gibi kabul edeyim” şeklindeki bir anlayışı benimsemiş durumda. Bunu da zaten yine Papadopulos ve Rum basını ifâde ediyor. “Annan Plânı’nın referanduma sunulan son şeklini her hâliyle kabul etmeyiz” şeklindeki görüşler Rum basında yer alıyor. Yâni Rum Yönetimi, “Benim lehime olacak, ‘hayır’ dememin gerekçesini ortadan kaldıracak başka ödünler sağla” diye ortaya çıkacaktır, AB içindeki o ayrıcalıklı, dokunulmaz konumuna dayanarak. Rum Yönetimi bunun üzerinde ısrarlı olacaktır. Onlar kendi lehlerine değişecek bir Annan Plânı’na taraftar bir pozisyonla bu pazarlığa başlayacaklardır. Türkiye ise, neredeyse “Annan Plânı olsun da, ne olursa olsun”u kabul edecek bir pazarlık pozisyonunda kalmış durumda.

Bunu böyle söylemiyor hükümetimiz ama çözümü bunda gördüğüne göre bu yola girme durumunda kalacak. Dolayısıyla bunu Türkiye’ye iç politikada kabul ettirecek bir takım söylemler içine girecektir hükümet. Bunu kendilerine taraftar olan, ki büyük ölçüde taraftar galiba, medya aracılığı ile yapacak ve başka bir sürü veriyle bu şekilde sunmaya çalışacaklar. Dolayısıyla bu çerçevede Türkiye o referanduma sunulan Plân’ın daha gerisinde bir pozisyon kabul ettiği takdirde ve ona göre ödün verdiği takdirde, Rum Yönetimi belki bir Birleşik Kıbrıs fikrini benimseme yoluna gidecektir. Rumlar arasında muhtemelen o hâlini dahi benimsemeyecekler bulunacaktır. Papadopulos belki bunlardan biri olacaktır. O zaman AB, ki o senaryoyu muhtemelen yavaş yavaş hazırlamaya başladılar, en büyük parti olan AKEL üzerinde bunu kabul ettirmek şeklinde bir yola başvurabilir. AKEL’in “evet” demesi durumunda Papadopulos da bir şey yapamayacaktır.